اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ هُوَ الَّذِي خَلَق‌َ اللَّيل‌َ وَ النَّهارَ وَ الشَّمس‌َ وَ القَمَرَ کُل‌ٌّ فِي فَلَک‌ٍ يَسبَحُون‌َ (33)
و او است خداوندي که خلق فرمود شب و روز را، و شمس و قمر را کل
جلد 13 - صفحه 171
آنها در فلکي سير ميکنند.
مفسرين نظر به اينکه شب و روز را مستند به سير شمس و قمر مي‌دانستند لذا در دست و پا افتادند که چه معني دارد خلقت شب و روز. لکن چون اينکه عقيده فسادش معلوم شد چنانچه گذشت مي‌گوييم: شمس اصلا سير دوري ندارد نه وضعي و نه انتقالي.
بلي يک سير مستقيم با جميع اينکه کرات دارند که بطرف کره وکاء که نصر الطائرش گفتند سير ميکنند، و تمام آنجا مجتمع ميشوند حتي کره أرض و تمام از حرکت مي‌افتند و قيامت بر پا ميشود و آيات شريفه مشحون باين معني است: «وَ الشَّمس‌ُ تَجرِي لِمُستَقَرٍّ لَها» يس آيه 38. از محل قرار خود جريان دارد «يَسئَل‌ُ أَيّان‌َ يَوم‌ُ القِيامَةِ فَإِذا بَرِق‌َ البَصَرُ وَ خَسَف‌َ القَمَرُ وَ جُمِع‌َ الشَّمس‌ُ وَ القَمَرُ يَقُول‌ُ الإِنسان‌ُ يَومَئِذٍ أَين‌َ المَفَرُّ» قيامت آيه 6 الي 10. «إِذَا الشَّمس‌ُ کُوِّرَت وَ إِذَا النُّجُوم‌ُ انکَدَرَت وَ إِذَا الجِبال‌ُ سُيِّرَت وَ إِذَا السَّماءُ کُشِطَت (الي قوله) عَلِمَت نَفس‌ٌ ما أَحضَرَت» تکوير چهارده آيه و غير اينها. و در أخبار هم داريم: شمس يک ني بالاي سر أهل محشر قرار مي‌گيرد و غير اينها. لذا مي‌گوئيم:
(وَ هُوَ الَّذِي خَلَق‌َ اللَّيل‌َ وَ النَّهارَ) مراد جعل است که در اثر حرکت دوري زمين است که دور خود مي‌چرخد به حرکت وضعي چنانچه مکرر گفته شده هر قسمت آن که مقابل خورشيد است روز و قسمت مخالف شب و لذا روز و شب در اطراف زمين مختلف ميشود.
مثلا روز نقطه آسيا شب امريکا و بالعکس، و کوتاهي و بلندي شب و روز در اثر حرکت انتقالي او است دور کره شمس چون هر چه دائره منطقة البروج بدائره نزديک شود يا دور شود تفاوت ميکند و اينکه دو دائره در دو نقطه مقارن ميشوند، اوّل حمل و اوّل ميزان شب و روز مساوي ميشوند و در دو نقطه غايت بعد پيدا
جلد 13 - صفحه 172
ميکنند اوّل سرطان غايت ارتفاع روز است و اوّل جدي غايت ارتفاع شب است.
(وَ الشَّمس‌َ وَ القَمَرَ) فوائد شمس بسيار است مربي تمام ما في الارض از جمادات و نباتات و حيوانات و انسان، تشکيل بخار از دريا تا توليد ابرها نزول باران و غير اينها که اگر نبود تمام اينها فاسد ميشد. و فوائد قمر هم بسيار است بلکه تمام کواکب و کرات جويه که تمام براي انسان خلق شده و انسان خيره‌سر مع ذلک ايمان نمي‌آورد.
(کُل‌ٌّ فِي فَلَک‌ٍ يَسبَحُون‌َ): سير منظّم به ترتيب مرتب هر کدام در مرکز خود شناورند.