تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَ آباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَ فَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَ فَهُمُ الْغالِبُونَ (44)
بعد از آن بيان فرمايد تفضل خود را به ايشان با وجود کفر آنان.
بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ: بلکه بهره‌مند سازيم اين جماعت کفار را. وَ آباءَهُمْ: و پدران ايشان را بهره‌ور ساختيم از نعمتها و لذتهاى دنيا. حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ: تا آنکه دراز شد برايشان عمرهاى آنها، پس مغرور کرد ايشان را طول عمر و آلايش دنيا تا آنکه کردند آنچه کردند از سرکشى و تباهکارى و گمراهى. بعد بر سبيل توبيخ مى‌فرمايد: أَ فَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ: آيا پس نمى‌بينند و نمى‌دانند کفار بدرستى که مى‌آوريم زمين را فرمان ما، يعنى حکم و فرمان ما به زمين رسد. پس، نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها: نقصان کنيم آن را و مى‌کاهانيم از کنارهاى آن به هلاک اهل آن و خرابى و ويرانى سراى آن. يا مراد نقصان اشراف و علماء باشد، زيرا خرابى و ويرانى زمين به موت علما باشد:
1- شيخ صدوق (رحمه اللّه) در من لا يحضره الفقيه روايت نموده که: از حضرت صادق عليه السلام سؤال شد از اين آيه، فرمود: فقد علماء باشد «1».
2- على بن ابراهيم قمى نيز فرموده که مراد موت علماى زمين است «2».
3- منية المريد- از حضرت کاظم عليه السلام فرمود: اذا مات المؤمن
«1» تفسير برهان، ج 2، ص 302.
«2» مدرک سابق.
جلد 8 - صفحه 396
بکت عليه الملائکة و بقاع الارض الّتى کان يعبد اللّه عليها و ابواب السّماء الّتى کان يصعد منها اعماله و ثلم فى الاسلام ثلمة لا يسدّها شى‌ء لأنّ المؤمنين الفقهاء حصون الاسلام کحصن سور المدينة لها: وقتى بميرد مؤمن، گريه نمايد بر او ملائکه و مکانهاى زمينى که بر آن عبادت خدا نموده و درهاى آسمانى که بالا رفته از آن اعمال او. و رخنه‌اى در اسلام راه يابد که سد ننمايد آن را چيزى، زيرا مؤمنين فقهاء پناههاى اسلام هستند مانند ديوارهاى اطراف شهر «1».
4- در کافى- جابر از حضرت صادق عليه السلام فرمود: حضرت على بن الحسين عليهما السلام فرمود: راضى نمايد نفس مرا در سرعت مرگ و کشتن در ما، فرمايش الهى «أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها» و او رفتن علما است «2». پس مراد تهديد امت باشد به اينکه مستحق شدند به قبايح اعمالشان، به بردن ما از ميانشان. بنابراين هر زمينى که عالم دينى در آن نباشد، آن زمين خراب باشد، اگرچه تو آن را آبادان شناسى.
أَ فَهُمُ الْغالِبُونَ: آيا پس کفار غلبه نمايند پيغمبر را با آيات بينات و معجزات قاهرات که مى‌بينند. يا با نصرت الهى آن حضرت را در مقامات بسيار طمع دارند که غالب شوند. يا ما غالب خواهيم شد، يعنى نيستند غلبه کنندگان بلکه آنها مغلوب شدگان و پيغمبر غالب خواهد بود.