اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ أَرادُوا بِه‌ِ کَيداً فَجَعَلناهُم‌ُ الأَخسَرِين‌َ (70)
پس اراده کردند به ابراهيم مکرر و حيله و تدبيري، پس ما قرار داديم آنها را در درجه اعلاي خسران و زيانکاري.
(وَ أَرادُوا بِه‌ِ کَيداً): اراده در بشر مقدمه أخيره مقارن با فعل است چون افعال بشر افعال اختياري است و مقدّماتي دارد أوّل تصوّر سپس تصديق ثم‌ّ عزم ثم‌ّ
جلد 13 - صفحه 209
جزم ثم‌ّ ارادة که مقارن با فعل است ثم‌ّ ايجاد که فعل بمعني مصدري است فيصير موجودا. و لکن بسا بعض مقدّمات تحقّق پيدا مي‌کند ولي فعل تحقّق پيدا نمي‌کند.
لکن افعال الهيه احتياج به اينکه مقدمات ندارد نه تصور و نه تصديق و نه عزم و نه جزم بلکه به مجرد اراده ايجاد (که فعل بمعني اسم مصدري است) تحقق پيدا مي‌کند که بمعني اسم مصدري است، و اراده حق به مذاق حکماء از صفات ذاتيه است و از شئون علم که تعبير به علم بصلاح مي‌کنند و به مذاق متکلّمه همان نفس ايجاد و فعل بمعني مصدري است که تعبير به مشيت مي‌کنند و حق با حکماء است. و فرق بين اراده و حکمت اينکه است که: حکمت علم به مصالح و مفاسد است، و اراده علم به صلاح است مقابل کراهت که علم به فساد است مريد و مکره، و اراده اينها مقارن ايجاد است که القاء در نار باشد که فعل بمعني مصدري است لکن به ايجاد آنها تحقق پيدا نکرد و محترق نشد و موجود نشد که فعل بمعني اسم مصدري است.
و کيد در اينجا بمعني تدبير و نقشه است که به چه نحو احراق حاصل شود به تعليم شيطان که شرحش بيان شد.
(فَجَعَلناهُم‌ُ الأَخسَرِين‌َ): خسران در مقابل سعادت است و بزبان امروز بد شانسي و بدبختي مقابل خوش‌شانسي و خوشبختي است، و تمام کفار و مشرکين و معاندين و مخالفين در خسران و زيانکاري به هلاکت ابدي و عذاب دائمي گرفتار هستند، لکن اينکه مشرکين که نمروديان باشند اخسر از همه آنها شدند چون اينها به سخت‌ترين انحاء هلاکت که احراق باشد نسبت به ابراهيم اقدام کردند. خداوند به ضعيف‌ترين مخلوقات خود آنها را هلاک فرمود که بعوض آن پشه را مسلّط بر آنها کرد خون آنها را مکيدند تا به هلاکت افتادند، حتي يک پشه نزديک دماغ نمرود رسيد نفس بالا کشيد پشه وارد مغز نمرود شد بنا کرد نيش زدن هر چه بر سر او مي‌زدند ساکت مي‌شد سپس نيش مي‌زد، تا دو نفر را مقرر داشت که دائما با عمود بر سرش مي‌زدند تا هلاک شد.
210