تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ نُوحاً إِذْ نادى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِيمِ (76) وَ نَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ کانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (77) وَ داوُدَ وَ سُلَيْمانَ إِذْ يَحْکُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَ کُنَّا لِحُکْمِهِمْ شاهِدِينَ (78) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَ کُلاًّ آتَيْنا حُکْماً وَ عِلْماً وَ سَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَ الطَّيْرَ وَ کُنَّا فاعِلِينَ (79) وَ عَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاکِرُونَ (80)
ترجمه
و نوح را هنگاميکه خواند ما را از پيش پس اجابت نموديم او را و نجات داديم او و کسانش را از اندوه بزرگ
و يارى نموديم او را از ميان گروه آنچنانى که تکذيب نمودند آيتهاى ما را همانا آنها بودند گروه بدى پس غرق کرديم آنها را تمامى
و داود و سليمان را هنگامى که حکم ميکردند در کشتزار وقتى که چريد شب در آن گوسفند قوم و بوديم مرحکم ايشانرا دانايان
پس فهمانديم آنرا بسليمان و هر يک را داديم فرمان و دانش و رام نموديم با داود کوهها را که تسبيح ميکردند و پرندگانرا و هستيم کارکنان
و آموختيم باو ساختن لباس جنگ را براى شما تا نگهدارد شما را از آسيب کارزارتان پس آيا شمائيد شکر گذاران.
تفسير
- خداوند متعال حضرت نوح را هم مشمول عنايات خاصه خود قرار داد وقتى که خواند پروردگار خود را براى هلاک قوم و نجات خودش که تفصيل آن در سوره هود گذشت و در سوره نوح بيايد انشاء اللّه تعالى و خداوند اجابت فرمود و نجات داد او و اتباعش را از اذيّت و آزار مردم و از طوفان عالمگير و او را مخصوص بنصرت خود قرار داد از ميان قومش و کشيد انتقام او را از کسانيکه تکذيب نمودند آيات الهى را و آنها بد مردمى بودند و خداوند تمامى را غرق فرمود و بنابراين کلمه من در من القوم الّذين کذّبوا بظاهر خود باقى است و بعضى من را بمعناى على دانسته‌اند و بنظر حقير لطفى ندارد چون نصرت او بمنع از آزار و کشيدن انتقام او از آنها بود نه بقهر و غلبه بر آنها و خداوند حضرت داود و حضرت سليمان پسرش را هم مخصوص بألطاف خود فرمود وقتى که حکم کردند در باب
جلد 3 صفحه 566
تلف زراعت و خداوند مسئله را بحضرت سليمان فهماند و خلاصه مستفاد از روايات متعدده راجع باين قضيّه که وجه جمع بين آنها است بنظر حقير آنستکه حضرت داود ميخواست از ميان فرزندان خود وصىّ براى خويش تعيين فرمايد و منتظر وحى الهى بود چون اختيار آن با خدا است و براى آنحضرت پسرى بود از زنى که خواهش نموده بود که آنوصى پسر او باشد و حضرت هم بآنزن علاقه‌مند بود و ميخواست اجابت نمايد ملتمس او را ولى نميخواست بى‌اذن خدا باشد لذا بآنحضرت وحى شد که تعجيل مکن و منتظر فرمان باش ناگاه دو نفر براى محاکمه نزد آنحضرت آمدند که گوسفند يکى از آندو شب وارد مزرعه ديگرى شده بود و درخت انگور او را که خوشه آن آشکار و بسته شده بود خورده بود و تا آنزمان در بين علماء بنى اسرائيل معمول بود که در چنين موردى حکم مينمودند که گوسفند از آن صاحب درخت باشد چون حراست زرع در روز بعهده زارع و حفاظت گوسفند در شب بعهده راعى است لذا حضرت داود هم بناء حکم حکّام را در آنمورد اعلام فرمود و حضرت سليمان بالهام الهى عرضه داشت که اين حکم بطور کلّى عادلانه نيست بلکه در صورتى است که اصل درخت را خورده باشد و قيمت آن برابر با قيمت گوسفند باشد ولى اينجا اصل درخت باقى است و حکم بعدل آنست که منافع گوسفند از قبيل پشم و شير و ولد از آن صاحب درخت باشد و تربيت درخت بعهده صاحب گوسفند تا بحال اوّلش در آتيه عود نمايد و مال هر کس بمالکش مسترد گردد و حضرت داود هم تصديق نمود و بر طبق آن حکم کرد و آنزن و ساير مردم دانستند که لايق براى وصايت حضرت سليمان است نه پسر ديگر و نه مردم اجنبى و بنابراين حکم هر دو يکى بوده نهايت آنکه قبلا بحث علمى شده براى ظهور کمال و بروز علم و لياقت حضرت سليمان براى منصب وصايت و حکومت و ديگر حاجت بقائل شدن نسخ در حکم دو پيغمبر در يک مورد يا جواز صدور حکم بر طبق نظر و اجتهاد از دو پيغمبر بر خلاف يکديگر و خطاى حضرت داود العياذ باللّه در حکم که مفسّرين عامّه و خاصه ذکر نموده‌اند نيست با آنکه در روايت قمّى ره از امام صادق عليه السّلام تصريح شده که آندو اختلاف در حکم نداشتند حضرت داود هم حکمش همان حکم حضرت سليمان بود نهايت آنکه ميخواست وصى خود را
جلد 3 صفحه 567
به بنى اسرائيل بشناساند و اگر اختلاف در حکم داشتند خدا ميفرمود کنّا لحکمهما شاهدين و در روايت فقيه از امام باقر عليه السّلام آنحضرت فرموده جز اين نبود که آندو مباحثه نمودند و خداوند مسئله را بحضرت سليمان فهماند و در ظاهر قرآن هم ذکرى از اختلاف در حکم نيست نميدانيم اهل سنّت اين نقائص را براى انبياء از کجا پيدا ميکنند و تعجّب از مفسرين ما است که چرندهاى اينها را ذکر مينمايند با آنکه ميدانند باطل محو ميشود بمحو ميشود ذکرش در هر حال حقير از جادّه خارج نشوم گفته‌اند ضمير جمع در حکمهم راجع بدو حاکم و دو محکوم است و اضافه حکم بمحکوم عليه هم مانعى ندارد يا باعتبار آنستکه لفظ جمع برد و نفر هم اطلاق ميشود و بنظر حقير راجع بحکّام حقّ است که انبياء باشند و بقرينه مقام استفاده ميشود و اينکه لحکمهما نفرموده شايد براى اين نکته است که حکم خدا يکى است اگر چه حکّام که انبيائند متعدّدند و خداوند شاهد و ناظر بأحکام ايشان است و نميگذارد خطا کنند و اختلاف در احکامشان روى دهد چنانچه در ذيل روايت قمّى ره اشاره به اين معنى شده بود و شايد لفظ حديث حکميهما بوده بصيغه تثنيه و در نسخه تصحيف روى داده باشد و بنابراين معنى واضح است و تفهيم در کلام خدا متفرّع شده بر مباحثه و مناظره و ذکر دو حکم و شهود آن در پيشگاه الهى و ضمير در ففهّمناها راجع بحکومت حقّه و حقّ مسئله است و اگر چنان بود که حضرات گفته‌اند بايد متفرّع بر حکم حضرت داود شود نه بر حکم هر دو پس ظاهر قرآن هم با وجه جمع بين روايات منطبق است و در نفحات بعد از نقل روايات باب و تصديق بصراحت عدّه‌ئى از آنها در اتّحاد حکم قائل بلزوم طرح آنها شده براى مخالفت با ظاهر کتاب با آنکه به بيان سابق ظاهر مخالفى وجود ندارد و بر فرض وجود، اخبار در مقام تفسير و شرح کلام الهى است و آنکه گفته‌اند اخبار مخالف با ظاهر کتاب را بايد قبول ننمود در صورت تعارض است و دليل مفسّر و شارح که ناظر بمفاد دليل ديگر است حاکم است و بين حاکم و محکوم و مفسّر و مفسّر تعارضى نيست و بر فرض وقوع تعارض بين روايات ما دستور عمل نمودن بروايت مخالف با عامّه است و روايات آنها همانستکه در نفحات و غيره ذکر شده و بهتر آنستکه نقل نشود و با ملاحظه وجه جمع مذکور تعارضى بين روايات ما باقى نميماند تا محتاج بترجيح شويم و بر فرض
جلد 3 صفحه 568
احتياج قول باتفاق آن دو پيغمبر در حکم متعيّن است چون روايات آنها دلالت بر تعدّد حکم و اختلاف آن دو دارد و بايد اخذ بروايات مخالفه با آنها شود و شايد براى رفع اين توهمات باشد که خداوند با آنکه ذکر احوال اين انبيا را عطف فرموده بذکر حضرت لوط و مقتضاى عطف آنستکه باينها هم حکم و علم داده شده باشد با وجود اين بعد از ذکر اين دو پيغمبر فرموده و کلّا آتينا حکما و علما يعنى و هر يک از آن دو يا هر يک از انبياء سابق الذکر را حکومت و دانش داديم تا معلوم شود حکم آنها بوحى الهى و دانش ايشان بالهام غيبى است و خطا و جهل مرکّب در آن راه ندارد و گفته‌اند حضرت سليمان در وقت حکم يازده ساله بوده و يکى از الطاف بزرگ الهى نسبت بحضرت داود آن بود که خداوند صوت و آهنگ دلربائى باو عنايت فرموده بود که وقتى در کوهسارها بتلاوت زبور و ذکر خدا مشغول ميشد مرغان خوش الحان هوا گرد سر آنحضرت جمع ميشدند و به تبع او نغمه سرائى مينمودند و کوهها جواب گوئى ميکردند و اين منظره عجيب و بسيار فرحناک و نشاط آورى بود براى تماشائيان و چون حضرت در اينحال سير ميفرمود بر جمال و جلال آنمنظر افزوده ميشد و در نظر جلوه ميکرد که کوهسار و احجار و اشجار و مرغان شاخسار آنها با آنحضرت متحرّک و مترنّمند و اين تسبيح و تقديس تبعى از کوهها و پرندگان تسخير الهى آنها بود براى او و شايد واقعا هم کوهها با آن حضرت سير ميکردند و اين معجزه‌ئى براى آنحضرت بوده چنانچه بعضى گفته‌اند و بنابراين يسبّحن مأخوذ از سباحت و بمعناى سير است و مؤيّد اينمعنى است روايت احتجاج از امير المؤمنين عليه السّلام که يهودى‌اى بحضرت عرض کرد که داود بر خطائى که از او سرزده بود بقدرى گريست که کوهها با او سير کردند براى ترس او و آن حضرت هم تصديق نمود ولى ظاهرا تسبيح بهمان معناى تنزيه و تقديس است و باب تفعيل از سباحت بمعناى شناورى معلوم نيست آمده باشد تا از آن سير اراده شود چنانچه در اکمال از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که حضرت داود از شهر خارج ميشد و زبور ميخواند و چون مشغول تلاوت ميشد باقى نميماند کوه و سنگ و پرنده‌ئى مگر آنکه جواب گوئى ميکردند از او و در مناقب از حضرت سجاد روايت نموده که آنحضرت دو رکعت نماز خواند و تسبيح فرمود در سجودش پس باقى نماند درختى
جلد 3 صفحه 569
و سنگ ريزه‌ئى مگر آنکه تسبيح نمودند با او و بنظر حقير همان معناى مذکور که مستفاد از روايت اکمال است احسن و اظهر است و آن دو روايت ديگر هم منافات با آن ندارد و مقصود اثبات معجز نيست بلکه منظور بيان صفت کمال و جلال مخصوصى است براى آنحضرت که بمنزله معجزه است از قبيل سايه نداشتن پيغمبر ما صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در هر حال اين قبيل افعال و الطاف خاصّه از خداوند نسبت به بندگان خاص خود مورد تعجّب نبوده و نيست و تقديم يسبّحن بر طير براى دفع توهم اختصاص تسبيح بآنها است با آنکه عمده مقصود نسبت آن بجبال است که جمادند و از آن اعجب است و نيز خداوند باو تعليم فرمود ساختن زره را که لباس جنگ است براى مردم تا حفظ کند آنها را از آسيبهاى وارده در روز مصاف و بايد مردم شکر گذار باشند از نعم الهيّه که واصل بآنها و انبياء شده چون انعام بر انبياء عليهم السلام انعام بر امم است در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که امير المؤمنين عليه السّلام فرمود خداوند بداود عليه السّلام وحى فرمود که تو خوب بنده‌ئى بودى اگر از بيت المال ارتزاق نمينمودى و بى کسب و کار نبودى پس حضرت داود چهل روز گريه کرد تا خداوند وحى فرمود به آهن که نرم شو در دست بنده من داود پس نرم شد براى او آهن و در هر روز يک زره ساخت و فروخت بهزار درهم تا سيصد و شصت زره ساخت و فروخت و سيصد و شصت هزار درهم کسب نمود و مستغنى شد و گفته‌اند او اوّل کسى بود که بالهام الهى اين صنعت را نمود و بيادگار از او برقرار ماند ..