تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّي کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (87) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذلِکَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (88) وَ زَکَرِيَّا إِذْ نادى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً وَ أَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ (89) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ وَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَ أَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَ يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کانُوا لَنا خاشِعِينَ (90)
ترجمه
- و ياد کن صاحب ماهى را چون رفت غضبناک پس گمان کرد که هرگز سخت نميگيريم بر او پس خواند در تاريکيها که نيست خدائى مگر تو تنزيه ميکنم ترا همانا من بودم از ستمکاران
پس اجابت نموديم مر او را و نجات داديمش از اندوه و همچنين نجات ميدهيم گروندگان را
و زکريا را چون خواند پروردگارش را اى پروردگار من وامگذار مرا منفرد و توئى بهترين ارث برندگان
پس اجابت کرديم مر او را و بخشيديم باو يحيى را و شايسته کرديم براى او جفت او را همانا ايشان بودند که ميشتافتند در کارهاى خوب و ميخواندند ما را از روى اميد و بيم و بودند براى ما خشوع کنندگان.
تفسير
- مصاحب ماهى حضرت يونس بن متّى است که شرح احوال آن بزرگوار در سوره خودش گذشت و در اينجا اشاره‌ئى بگرفتارى و سبب نجات او شده بمناسبت ذکر الطاف الهيّه نسبت بانبياء عظام که سابقا بيان شد باين تقريب که چون آنحضرت از دعوت قومش خسته و ملول و از ايمانشان براى طول مدّت مأيوس شد بر آنها غضبناک و خشمگين گرديد و از ميان آنها بيرون رفت با آنکه مأمور نبود باعراض از آنها و از آنجا هجرت نمود چون تصوّر ميکرد خداوند تنگ نميگيرد در روزى بر او چنانچه در عيون از امام رضا عليه السّلام نقل نموده يا گمان ميکرد که خداوند عقوبت نميکند او را بهجرت و اعراض از قوم چنانچه قمّى ره از حضرت باقر عليه السّلام نقل نموده و گفته‌اند مقصود خداوند تشبيه حال او است بکسيکه اين گمان را داشته باشد چون بدون اذن الهى خارج شده بود و کسيکه چنين کارى ميکند مانند آنستکه چنين گمانى داشته باشد و الّا شأن او اجلّ از آنستکه اعتقاد باطلى داشته باشد ولى از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امام صادق عليه السّلام نقل شده که خداوند يک
جلد 3 صفحه 573
چشم بهمزدن او را بحال خود واگذاشت و اين قضيّه براى او روى داد و بنظر حقير مانعى ندارد که خروج، ترک اولى بوده و از او سر زده باشد مانند بعضى از انبياء که ترک اولى نمودند و موجب آن حسن ظنّ بخداوند و اميد بکرم او بوده که ممدوح است نه مذموم و خداوند هم از او مذمّت نفرموده و ابتلائش در شکم ماهى بعنوان عقوبت نبوده بلکه بمقتضاى حکم و مصالحى بوده که در ابتلائات انبياء و اوليا است مانند حضرت ايّوب که ذکر شد و غير او بلى اگر تصوّر فرموده باشد خدا قدرت بر او پيدا نميکند چنانچه بعضى توهم اينمعنى را نموده‌اند تصحيح آن محتاج بتشبيه مرقوم است ولى اينمعنى از اصل درست نيست چون هيچ موحّدى چنين تصوّرى را نميکند چه رسد به پيغمبر و در روايات مفسّره بر خلاف آن تصريح شده که بيان شد و چون آنحضرت در کشتى نشست و ماهى مأمور، او را بلعيد و در شکم او جاى گرفت و ظلمت شب و ظلمت دريا و ظلمت شکم ماهى که مراد از ظلمات است بر او احاطه نمود و چندى توقف کرد که سه روز يا هفت روز بود و تسبيح حيوانات دريا را شنيد متذکر شد که بايد خدا را بخواند و خداوند را خواند و تسبيح و تقديس نمود و اقرار بگناه خود کرد و خداى متعال اجابت فرمود دعاى او را و نجات دادش از همّ و غم و اندوه چون ماهى او را بساحل انداخت و درخت کدو بر سر او سايه افکند چنانچه تفصيلش بيايد در سوره صافات انشاء اللّه تعالى و گناهش که اقرار بآن نمود و گفت انّى کنت من الظّالمين ظاهرا همان هجرت بدون اذن بوده ولى در روايت عيون از حضرت رضا عليه السّلام بترک عبادتى که عبارت از تسبيح او در شکم ماهى باشد تفسير شده يعنى من بخود ستم نمودم که چندى در شکم ماهى بودم و تو فارغ نموده بودى مرا براى عبادت و ذکر خود و مشغول بآن نشدم و انصاف آنستکه جز امام نميتواند اين طور انبياء عليهم السلام را تنزيه و تقديس نمايد لذا بعد از اين بيان مأمون آنحضرت را دعا نمود و خداوند اين طور اهل ايمان را از همّ و غم نجات ميدهد که بدل ايشان مى‌اندازد که رو بخدا آورند و دعا کنند و تسبيح و تقديس نمايند پروردگار را با تضرّع و زارى و اقرار بمعصيت و گناهکارى چنانچه روايت شده از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امام صادق عليه السّلام با تفاوت الفاظ که هر مهموم و مغمومى که خدا را بخواند باين ذکر و تسبيح نجات مى‌يابد انشاء اللّه تعالى و مقصود
جلد 3 صفحه 574
لا اله الا انت سبحانک انّى کنت من الظّالمين است که بذکر يونسيّه معروف شده و ياد کن اى پيغمبر خاتم حضرت زکريّاى پيغمبر را وقتى که از خداوند مسئلت نمود که او را در دنيا منفرد يعنى بدون ولد نگذارد و پسرى باو عطا فرمايد که وارث او باشد چنانچه در سوره مريم عليها السّلام ذکر شد با اشاره بآنکه اگر مصلحت نباشد که چنين فرزندى باو عطا شود باکى ندارد چون خداوند بهترين وارثان است و اجابت فرمود دعاى او را خدا و باو بخشيد حضرت يحيى را و اصلاح فرمود حال زوجه‌اش را که بروايت قمّى ره تا آن تاريخ حيض نميديد و آنزمان حائض شد و بگفته ديگران عقيم بود و ولود گرديد و اين پدر و مادر و پسر يا کليّه انبياء سابق- الذکر براى آن مشمول عواطف الهى شدند که مبادرت ميجستند در اعمال خير و سبقت مينمودند در ابواب برّ و کارهاى شايسته و ميخواندند خدا را از روى رغبت در طاعت و ترس از معصيت نه براى رغبت در ثواب و ترس از عقاب چون اين قبيل عبادت مناسب شأن انبياء و لايق مدح خدا نيست زيرا از آن بعبادت اجيران و غلامان در بعضى از روايات تعبير شده چنانچه فيض ره تقريب نموده ولى بنظر حقير مناسب است چون خانواده حضرت زکريّا يا ساير انبياء مقامشان برتر و بالاتر از خانواده حضرت ختمى مرتبت که اهل بيت عصمت و طهارت بودند نيست و خداوند در سوره هل اتى عمل ايشانرا تقدير فرموده با تصريح بآنکه از ترس عذاب قيامت بوده چون در مقام بيان داعى ايشان فرموده انّا نخاف من ربّنا يوما عبوسا قمطريرا فوقيهم اللّه شرّ ذالک اليوم و لقّيهم نضرة و سرورا و در اخبار و آثار، عمل بعضى از ائمه اطهار معلّل بدرک ثواب و خوف عقاب خدا شده خود ايشان هم نقل فرموده‌اند با توجيه آن به اين که اتيان عمل براى نيل ببهشت و امن از عذاب محبوب حبيب ايشان بوده پس عمل براى محبت بخدا بوده و آنچه مناسب مقام انبيا و اوليا است آنستکه عملشان براى محبت بخدا و اهليّت او براى عبادت و اطاعت باشد و بنابراين ممکن است گفته شود عمل انبيا و اوليا براى رغبت در ثواب و ترس از عقاب بوده و غير مناسب با مقام ايشان نيست و اينکه در بعضى از روايات از آن تعبير بعبادت اجيران و غلامان شده وقتى است که بهيچ وجه براى خدا نباشد بلکه فقط باميد پاداش و ترس از عقوبت انجام شود مانند کسيکه معامله‌اى بنمايد براى جلب
جلد 3 صفحه 575
نفع يا دفع ضرر و نظرى بطرف معامله نداشته باشد و اگر مقصود پاداش خدا باشد که کاشف از مقام قرب است منتهاى مقصود اولياء حقّ است و اگر اتيان عمل براى شوق ببهشت و خوف از جهنم محبوب خدا نبود اينهمه در قرآن اوصاف بهشت و اهوال جهنم را ذکر نميفرمود و وظيفه انبيا و اوصيا را بشارت و انذار قرار نميداد با آنکه معلوم است فائده ذکر اينها آنستکه بندگان باين اميد و ترس کارهاى خوب را بجا آورند و از کارهاى بد بپرهيزند پس معلوم ميشود که آوردن عمل باين اميد و ترس محبوب حقّ است و خدا ميخواهد باين جهت و غرض مردم کار کنند و بثمرات آن برسند در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که رغبت آنستکه استقبال نمائى بباطن دو کف دست خود بجانب آسمان و رهبت آنستکه قرار دهى پشت دو دست خود را بجانب آسمان و قمى ره نقل فرموده يعنى ميخوانند ما را در حاليکه راغبان و راهبانند و بنابراين جمله و يدعوننا رغبا و رهبا در مقام بيان ادب دعا است و مستقلّ در معناى خود ميباشد نه آنکه بيان براى جمله سابقه باشد و ناظر بوجه عمل تا محتاج بتحقيقات سابقه شود و مؤيّد اينمعنى است آنکه رغبا بتحريک در لغت بمعناى طلب با سوز و گداز است که مناسب با دعا است نه غرض از اتيان عمل که بدوا ذکر شد و اين تنبّه براى حقير اخيرا از برکت روايت کافى از امام صادق عليه السّلام که نقل شد حاصل گرديد خلاصه آنکه مراد ظاهرا آنستکه خانواده حضرت زکريا ميخواندند خدا را با سوز و گداز و ترس و بيم و در پيشگاه الهى خاضع و خاشع بودند و همه بايد اينطور باشند تا بسعادت نائل شوند و اين خصوصيّت در ايشان غير از سبقت در امور خيريه بود که ذکر شد و از روايت منقوله ممکن است استفاده شود که از آداب دعا آنستکه در موقع طلب عطا و رحمت کف دو دست بطرف آسمان باشد و در وقت خواهش دفع بلا و آفت پشت دو دست چون رغبت مناسب با عطا و رحمت، و رهبت ملايم با بلا و آفت است و در هر حال تذلّل و زارى لازم است.
جلد 3 صفحه 576