تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا وَ جَعَلْناها وَ ابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ (91) إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ (92) وَ تَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ کُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ (93) فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلا کُفْرانَ لِسَعْيِهِ وَ إِنَّا لَهُ کاتِبُونَ (94) وَ حَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَکْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ (95)
حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ وَ هُمْ مِنْ کُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (96)
ترجمه
- و ياد کن آنزن را که نگهداشت عورت خود را پس دميديم در او از روح خود و گردانيديم او و پسرش را آيتى براى جهانيان
همانا اين ملّت شما است با آنکه ملّت يگانه است و من پروردگار شمايم پس بپرستيد مرا
و جدا نمودند کار دينشان را ميانشان تمامى باشند بسوى ما بازگشت کنندگان
پس کسيکه بجا آورد از کارهاى شايسته با آنکه اهل ايمان باشد پس نيست ناسپاسى مرسعيش را و همانا مائيم مر آنرا نويسندگان
و حرام است بر اهل بلدى که هلاک نموديم آنها را براى آنکه آنها باز گشت نميکنند
تا وقتى که باز شود سدّ يأجوج و مأجوج و آنها از هر بلندى ميشتابند.
تفسير
- خداوند در ذيل احوال انبياء مخصوصا خانواده حضرت زکريّا متذکّر حال مريم و فرزند برومندش عيسى عليهما السلام شد چون اين دو خانواده با يکديگر نسبت داشتند و حضرت عيسى پسر خاله حضرت يحيى بود و از اوصاف حضرت مريم ببزرگترين صفت کمال و جمال زن که حفظ ناموس و عفّت و عصمت است اکتفاء فرمود با اشاره‌ئى بدو آيت و معجزه مشهوره در وجود آن دو چون عيسى عليه السّلام بدون پدر بدنيا آمد و در مهد، شهادت ببرائت ساحت مادرش از تهمت يهود داد و اين واقعه امر فوق العاده و کرامتى بود براى حضرت مريم و فرزندش حضرت عيسى با آنکه يک امر و واقعه مشهوره‌ئى بود لذا حاجت بتعبير از آن بآيتين که صيغه تثنيه است نداشت و در خاتمه بيان فرمود قدر مشترک ميان دعوت تمام انبياء و اولياء خدا را که آن توحيد و معاد، اصل دين اسلام و پيروى از سفراء خدا است باين تقريب که اين ملّت و دين شما است که يک ملّت و دين است ولى مردم هوا پرست مانند يهود و نصارى و مجوس بدلخواه خودشان امر مشترکى را تجزيه و تقسيم و پاره پاره و متفرّق نمودند و هر دسته‌ئى براى خودشان ملّت و طريقه و کيشى اختيار کردند و خود را بآن معرّفى نمودند و هر يک از آن فرق و ملل و تمامى آنها روز قيامت در پيشگاه ما حاضر خواهند شد و بپاداش اعمال خودشان خواهند رسيد پس هر کس اعمال صالحه‌ئى بجا آورده با آنکه مؤمن بخدا و روز جزا و وسائط فيض الهى باشد خداوند اجر او را ضايع نميکند و نميگذارد سعى و کوشش او هدر رود و از عمل او قدردانى خواهد فرمود و در صحيفه اعمالش نوشته و ثبت
جلد 3 صفحه 577
خواهد شد براى تدارک آن بثواب و نعيم بهشتى ولى آن ثواب و نعيم حرام و ممنوع است بر اهالى بلدى که هلاک نموديم ما آنها را بعذاب دنيوى براى آنکه آنها ديگر بدنيا بر نميگردند تا احتمال داده شود که عمل صالحى بجا آورند و مستحق ثواب شوند بلکه بهمين حال بر قرارند تا سدّ يأجوج و مأجوج منهدم شود که از علائم بر پا شدن قيامت است و البتّه در آنروز خلق اولين و آخرين در پيشگاه الهى حاضر خواهند شد و بمقام لايق خود خواهند رسيد اين معنائى است که بنظر حقير رسيده براى آيه پنجم که مناسب با آيه قبل و بعد و خالى از خلل و اشکال است ولى حضرات مفسّرين بعضى گفته‌اند حرام است رجوع آنها بدنيا و بعضى گفته‌اند حرام است رجوع آنها بتوبه و بر اين دو تقدير لا زائده است و بعضى حرام را بمعناى واجب و حتم گرفته‌اند و بعضى گفته‌اند حرام است رجوع ننمودن آنها در روز جزا و در هر حال حرام را خبر انّهم لا يرجعون دانسته‌اند با آنکه زائده بودن لا خلاف اصل است خصوص در مقاميکه مأمون از اشتباه نيست و بودن حرام بمعناى واجب اگر ثابت باشد در لغت با آنکه نيست از زائده بودن لا بعيدتر است و همچنين است حتم اگر چه بهتر است از واجب و مصحّحى ميتوان براى آن فرض نمود ولى اين ترکيب فى نفسه و بخودى خود حسنى ندارد چنانچه بر ارباب سليقه و ذوق ادبى پوشيده نيست و معناى اخير که عبارت از حرمت رجوع ننمودن آنها در روز جزا باشد تخصيص بلا مخصّص و موجب لغويّت حتّى در صدر آيه بعد است چون تمام خلق بايد در روز جزا حاضر شوند اختصاص بآنها ندارد و ديگر تا فتح سدّ يأجوج و مأجوج معنى ندارد علاوه بر آنکه اين معنى مخالف است با اخبار مفسّره اين آيه که رجوع را بمعناى باز گشت بدنيا و رجعت بآن گرفته‌اند و فتح سدّ يأجوج و مأجوج منتهاى اين رجوع ننمودن است نه منتهاى رجوع نمودن در روز جزاء که مستفاد از حرمت و ممنوعيّت عدم رجوع در آنروز است بنابر معناى اخير و هيچيک از اين اشکالات بر معناى مختار وارد نيست با آنکه منطبق بر مفاد اخبار است و حاجت بتقديرى ندارد جز مبتدا براى حرام که مستفاد از آيات سابقه و مؤيّد بساير آيات و اخبارى است که دلالت دارد بر حرمت و ممنوعيّت نعيم بهشت بر کفّار و اضمار لام تعليل قبل از کلمه أنّ بقرائت مشهوره که رايج است با تأييد آن بقرائت کسر که
جلد 3 صفحه 578
محتاج باضمار نيست چون بعضى بکسر انّ قرائت نموده‌اند ولى مشهو أنّهم بفتح است در فقيه از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که در خطبه روز جمعه فرمود آيا نمى‌بينيد پيشينيان خود را که باز گشت نميکنند و باز ماندگان را که باقى نميمانند خدا فرموده وَ حَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَکْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ و قمّى ره از صادقين عليهما السلام نقل نموده که فرمودند هر بلدى که هلاک کرد خداى عزّ و جلّ اهل آنرا بعذاب رجوع نميکنند در رجعت و در مجمع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که فرمود هر بلديکه هلاک کرد آنرا خدا بعذاب پس همانا آنها رجوع نميکنند و معلوم است که مراد دنيا است و شرح انهدام سدّ اسکندر و باز شدن راه يأجوج و مأجوج پيش از صور اسرافيل بدنيا و اختلال امور مردم و بر پا شدن قيامت در سوره کهف گذشت ..