تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ وَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَ أَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَ يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کانُوا لَنا خاشِعِينَ (90)
«1» حياة القلوب، ج 1، باب 30، ص 457.
جلد 8 - صفحه 436
فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ وَهَبْنا لَهُ يَحْيى: پس اجابت فرموديم دعاى او را و بخشيديم مر او را يحيى نام، که به او زنده ماند معالم دين. وَ أَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ: 1- و به صلاح آورديم براى او زن او را که ايشاع، دختر عمران بود، يعنى بعد از عقيم شدن و عدم صلاحيت، ولادت او را صالح و قابل ولادت گردانيديم. و مؤيد اينست روايت على بن ابراهيم قمى که حايض شد بعد از آنکه حيض نمى‌شد.
2- نزد بعضى معنى آنکه: ما او را خوشخوى گردانيديم براى زکريا بعد از آنکه بد خلق بود. 3- أبو مسلم گفته: بعد از آنکه زن او پير شده بود ما او را به جوانى بازگردانيديم.
در مجمع حارث بن مغيره روايت نموده که: من به حضرت صادق عليه السلام عرض کردم: يا بن رسول اللّه جميع اهل بيت من منقرض شده‌اند و مرا فرزندى نيست تا از او نسب من باقى ماند؟ فرمود: به سجده برو و بگو «ربّ هب لى من لدنک ذرّيّة طيّبة انّک سميع الدّعاء» «ربّ لا تذرنى فردا و انت خير الوارثين» تا حق تعالى تو را فرزند ارزانى فرمايد: فرمود: من چنين کردم، حق تعالى مرا دو پسر کرامت فرمود: يکى على و ديگرى حسين نام نهادم «1».
بعد از آن صفت انبياى مذکوره را فرمايد که: إِنَّهُمْ کانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ: بدرستى که همه پيغمبرانى که ذکر شد، يا زکريا و يحيى عليهما السلام که مى‌شتافتند در انواع نيکوئى‌ها و مبادرت مى‌کردند در انواع شايستگيها. وَ يَدْعُونَنا رَغَباً: و مى‌خوانند ما را به جهت رغبت نمودن به ثواب يا طاعت يا اميد داشتن به اجابت. وَ رَهَباً: و به جهت ترسيدن از عقاب يا از معصيت. يا معنى آنکه در حالتى که صاحبان رغبت و رهبت‌اند. يا در حالتى که رغبت نمايندگانند در طاعت. يا در ثواب و اميدواران به اجابت در حالى که ترسان هستند. وَ کانُوا لَنا خاشِعِينَ: و بودند براى ما فروتنان و فرمان برندگان.
خشوع عبارت است از خوف دائم و ثابت در قلب. محققان گفته‌اند: خاشعان اهل نيازند، و مقرر است که نياز بدرگاه حق بايد.
«1» مجمع البيان، ج 4، ص 61.
جلد 8 - صفحه 437
تبصره: حق تعالى توصيف فرمايد پيغمبران را به سه صفت حميده:
1- در دعا به حالت رغبت که اميدوارى است به رحمت الهى.
2- رهبت که ترسکارى است از غضب سبحانى، و اين دو صفت از ملکات پسنديده‌اى است که بايد بنده در مقام طاعت حق دارا باشد، تا آنکه به مددکارى اين دو بال، طيران در عالم قدس نموده، سعادت ابدى را دريابد، چنانکه در حديث شريف فرموده: جمع نشود رغبت و رهبت در قلبى مگر آنکه واجب شود براى او بهشت.
3- وصف به خشوع که توجه قلب است در عبادت. اين هم مقام شامخ اعلائى است که همت بلند و زحمت بسيار لازم دارد تا بتوان اين ملکه در قلب ثابت، و آثار آن که خضوع ساير جوارح است ظاهر گردد، تا آنکه جوارح و جوانح تماما متوجه طاعت و عبادت حق شود، که هر چه صادر گردد حق باشد. اينجا است داستان محير العقول (عبدى اطعنى حتّى اجعلک مثلى). قلم اينجا رسيد سر بشکست.
(قصه دهم: حضرت مريم عليها السلام).