تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ کَفَرُوا يا وَيْلَنا قَدْ کُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا بَلْ کُنَّا ظالِمِينَ (97) إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ (98) لَوْ کانَ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها وَ کُلٌّ فِيها خالِدُونَ (99) لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَ هُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ (100) إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِکَ عَنْها مُبْعَدُونَ (101)
لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَ هُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (102) لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ هذا يَوْمُکُمُ الَّذِي کُنْتُمْ تُوعَدُونَ (103)
ترجمه
- و نزديک شود وعده‌ئى که حقّ است پس آنگاه امر از اين قرار است که خيره باشد چشمهاى آنانکه کافر شدند ميگويند اى واى بر ما بتحقيق بوديم در غفلت از اين بلکه بوديم ستمکاران
همانا شما و آنچه مى‌پرستيد غير از خدا فروزينه جهنّميد شمائيد مرآنرا وارد شوندگان
اگر بودند آنان خدايان وارد نميشدند در آن و تمامى باشند در آن جاودانيان
مر ايشانرا است در آن ناله زار و آنان در آن نميشنوند
همانا آنانکه پيشى گرفته است براى آنان از ما صفت خوبى آنگروهند از آن دور کرده شدگان
نميشنوند صداى اشتعال آنرا و ايشان باشند در آنچه خواهان باشد نفسهاشان جاودانيان
اندوهناک نکند آنها را ترسيکه بزرگترين ترسها است و پيشواز نمايند از ايشان ملائکه و گويند اين روز موعود شما است آنروز که بوديد وعده داده ميشديد.
تفسير
- خداوند تعالى بعد از ذکر باز شدن راه يأجوج و مأجوج و انهدام سدّ آنها اعلام فرموده نزديک شدن قيامت را با بيان بعضى از احوال مردم در
جلد 3 صفحه 579
آنروز باين تقريب که در چنين روز و موقفى چشمهاى کفّار از شدّت هول و هراس خيره و مات ميشود بطوريکه قادر بر بهم زدن آن نيستند و بى‌اختيار با خود ميگويند واى بر ما چه غفلتى داشتيم ما در دنيا از چنين روز و موقفى براى اشتغال بامور موقته و لذائذ فانيه و بى‌فکرى در اين عاقبت وخيم بلکه ظلم عظيم که از ما بر ما واقع شد و گوش بمواعظ بزرگان نداديم و خداوند ميفرمايد شما و آنچه ميپرستيد فروزينه يعنى مايه فروزان شدن يا هيزم جهنّميد چون حصب سنگ ريزه و غيره است که پرتاب بسوى آتش شود براى اشتعال آن و بعضى حطب بطاء مؤلّفه قرائت نموده‌اند و در مجمع آنرا از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که بمعناى هيزم است و شما براى طعمه آتش جهنّم وارد آن ميشويد و اينکه لها واردون فرموده نه فيها براى اشعار باين نکته است و اگر معبودهاى شما بحقّ و در حقيقت خدا بودند وارد در جهنّم نميشدند با آنکه آنها مخلّد در آتشند چنانچه پرستش کنندگان آنها مخلّدند و در جهنّم ناله شديدى دارند مانند صداى خرولى از شدّت وحشت و عذاب صداى يکديگر را نميشنوند يا صداى دادرسى را نميشنوند از جنس خدايانشان و غير آنها و ظاهر ما تعبدون بملاحظه لفظ ما که در غير ذوى العقول استعمال ميشود و آنکه مقصود بخطاب کفّار مکّه‌اند که بت‌پرست بودند و آنکه آنرا از سنگ و چوب و فلزّاتى که مناسب با حصب جهنّم بودن است ميساختند بتها هستند نه امثال مسيح عليه السّلام و عزير و ملائکه که هر يک معبود جمعى از کفّار بودند و بنابراين لفظ ما تعبدون شامل آنذوات مقدّسه نميشود تا احتياج باخراج داشته باشد ولى خداوند براى رفع تشکيک مشکّکين و شبهه معاندين بيان حال ايشانرا بلافاصله در تحت عنوان کلّى منطبق بر ايشان بطور يقين در آيه بعد فرموده براى آنکه در قوّه استثناء باشد باين تقريب که کسانيکه قبلا براى آنها از ما ذکر خيرى شده و وصف خوبى ايشانرا نموديم آنگروه که جماعت صلحاء ميباشند دور کرده خواهند بود از جهنّم بفاصله زيادى که صداى اشتعال آنرا نميشنوند و احساس نميکنند با آنکه محسوس است و در آنچه دل خواهشان باشد و اشتياق بآن داشته باشند مخلّد و جاويد خواهند بود محزون و غمگين نميکند ايشانرا هول و ترسيکه بزرگتر از هر هول و ترسى است که در دنيا روى ميدهد و آنوقتى است که صور دميده
جلد 3 صفحه 580
ميشود و مردم در صحراى محشر مجتمع ميشوند و ملائکه رحمت از ايشان براى تهنيت و تبريک استقبال مينمايند و عرضه ميدارند اين آنروز موعود الهى است گوارا باد بر شما نعمتهاى جاودان بهشت که نتيجه دسترنج دنيوى شما است قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که چون آيه إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ نازل شد حال اهل مکّه ديگرگون و سخت آشفته گرديد پس عبد اللّه بن زبعرى وارد بر آنها گشت با آنکه در اطراف اين آيه بحث ميکردند و بآنها گفت محمّد اين سخن را گفته گفتند بلى گفت اگر اقرار کند نزد من او را محکوم مينمايم پس جمع شد بين آن دو و بحضرت عرض کرد اين آيه را که قبلا تلاوت نمودى در باره ما و خدايان ما است بالخصوص يا در باره تمام امم و خدايان آنها است حضرت فرمود در باره شما و خدايانتان و ساير امم و خدايانشان است مگر کسانيکه خدا آنها را استثناء فرموده او گفت محکوم شدى مگر تو ستايش ننمودى عيسى بن مريم را بذکر خير با آنکه نصارى او و مادرش را ميپرستند و دسته‌ئى از مردم ملائکه را ميپرستند آيا اين خدايان در آتش نيستند با کسانيکه آنها را مى‌پرستند پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود خير پس صداى قريش بخنده بلند شد و بحضرت گفتند ابن زبعرى محکومت کرد پيغمبر فرمود سخن باطلى گفتيد مگر من نگفتم مگر کسانيرا که خدا آنها را استثنا نموده که فرموده همانا آنانکه سبقت گرفت از براى ايشان از ما صفت خوبى از عذاب دورند بقدرى که صداى شعله آتش را هم نميشنوند و آنچه دلخواهشان باشد هميشه براى ايشان موجود است و در قرب الاسناد از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود خداوند روز قيامت هر چه را مردم جز او ميپرستيدند از آفتاب و ماه و غير آن دو حاضر ميفرمايد پس سؤال ميشود از هر کس که چيزى را ميپرستيده که چرا آنرا ميپرستيدى پس ميگويند پروردگارا ما آنها را ميپرستيديم براى آنکه وسيله قرب ما بتو باشند پس خداوند امر ميفرمايد بملائکه که تمامشان را از عابد و معبود بجهنّم ببريد مگر کسانيرا که من استثنا نمودم که بايد از آتش دور باشند حقير عرض ميکنم ظاهرا مراد از آفتاب و ماه اوّلى و دوّمى باشد چون در روايت ديگرى بآن دو تفسير شده و آنکه بصورت دو گاو محشور ميشوند و با بندگانش بجهنّم ميروند و وجه مناسبت تعبير از آن دو
جلد 3 صفحه 581
بآفتاب و ماه در سوره الرّحمن بيايد انشاء اللّه تعالى و معلوم است که بردن بتها بجهنّم براى زيادتى عذاب بت‌پرستان و حسرت و ندامت آنها است که به بينند بتها ميسوزند و قربى پيش خدا نداشتند تا مقرّب آنها شوند و در اخبار عديده آيات اخيره بوجود مبارک امير المؤمنين عليه السّلام و شيعيان آنحضرت و ائمه اطهار که مصاديق جليّه عناوين مذکوره در آياتند تفسير شده و فرموده‌اند آنان کسانى هستند که خداوند ايشانرا بخوبى ياد فرموده و از جهنّم دور و در بهشت مخلّدند و زير سايه عرش الهى جاى دارند و از فزع اکبر ايمنند و حزن و اندوه و بيم و ترسى ندارند و ملائکه باستقبالشان ميآيند و ايشانرا بشارت ببهشت و نعمتهاى بى‌منتهاى آن ميدهند و اين آيات در باره ايشان نازل شده ..