تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنْ يَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَ لِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ يَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (140)
شأن نزول: بعد از جنگ احد که حضرت به مدينه مراجعت فرمودند، بعضى کشته و برخى مجروح. زنان و اطفال آنها گريه و زارى مى‌نمودند. براى تسليه، آيه شريفه نازل شد:
إِنْ يَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ: اگر برسد شما را جراحتى و زخمى در اين جنگ، فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ: پس بتحقيق رسيد گروه کفار را جراحتى و زخمى مثل
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب المؤمن و علاماته، صفحه 231، حديث 4
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 258
شما در روز بدر، و آنها با وجود جراحت بسيار جلادت نموده و سستى نکردند با عدم توجه به خداى تعالى، پس شما مؤمنين با اتکال به نصرت الهى و اميدوارى به رحمت سبحانى، اولى و احقّيد که صبر و ثبات و استقامت داشته باشيد.
وَ تِلْکَ الْأَيَّامُ: و اين روزها که مدار زندگانى بر آنست، نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ:
مى‌گردانيم آن را ميان مردمان، که روزى به دولت و عشرت گذرد، و روزى به نکبت و عسرت، و زمانى جمعى مرفه الحال باشند، و وقتى مشوش البال، و زمانى ديگر قضيه منعکس گردد. حاصل آنکه حق تعالى اشاره فرمايد که وقتى، دولت براى شما، و زمانى نکبت براى دشمنان شما مانند روز بدر که هفتاد نفر آنها را کشتيد و هفتاد نفر اسير کرديد و غنيمت آنها را گرفتيد، و زمانى قضيه منعکس شد که روز احد، هفتاد و دو نفر از مهاجر و انصار کشته شدند.
انس بن مالک روايت نموده روز احد، حضرت امير المؤمنين عليه السّلام نزد حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمد و زياده از شصت جراحت تيغ و نيزه و تير بر اعضاى مبارکش بود. حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دست مبارک بر آن ماليد، فورا برطرف شد، بر وجهى که گويا هرگز زخمى نبوده.
تبصره: خداى تعالى امور دنيا را منقلب و متداول گردانيده تا مؤمن مطمئن نشده، راغب و حريص آن نشود، چه نعمت آن فانى، و مقيم آن مسافر باشد، پس بدين جهت قلبش متعلق به آن نگشته و متوجه امر آخرت شود و سعى در آن نمايد که نعيم آن، باقى و واردين آن، مخلد باشند. و ديگر آنکه اگر دولت و غلبه هميشه با مؤمنان و نکبت و مغلوبيت دائما با کفار باشد، هر آينه کفار براى رفاهيت حال و به دست آوردن مال، مسلمان مى‌شدند، نه از جهت خلوص و محض قربت ثواب الهى؛ لذا حکمت الهى مقتضى آن شد که ايام دول ميان کفار و مؤمنان جارى باشد تا ايمان محض خلوص نيّت محقق آيد و نيز مى‌فرمايد: وَ لِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا: و به جهت آنکه علم الهى تعلق يابد به معلوم شدن ثبات آنهائى که ايمان آورده‌اند.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 259
تبصره: محققين از علماى خاصه فرموده‌اند که خداوند متعال عالم است به هر معلومى، و تغيير در علم او نيست؛ و علم الهى به اشياء، پيش از وجود آنها تفاوت ندارد با علم بعد از وجود آنها، و در ازل مى‌دانسته آنچه در ابد الاباد بهم رسد، و همه اشياء در نزد او هويدا و ظاهر است. بنابراين اينگونه آيات به وجوهى تفسير مى‌شود: 1- تا متحقق شود عاقبت الامر ايمان آنانکه به حقيقت تصديق نمودند خدا و رسول را، و تعلق يابد علم ازلى سبحانى به عمل آنان به وظائف ايمانى و جهاد. 2- تا علم او سبحانه تعلق يابد به اين امتحان، تعلق حالى که به آن متميز شوند آنان که ايمان آورده‌اند از روى حقيقت. 3- تا مجازات فرمايد خدا آنان را که ايمان آورده‌اند به صداقت و خلوص نيّت. (بنابراين دو معنى، تسميه تميز و مجازات به علم از قبيل اقامه مسبب است مقام سبب، زيرا حصول تميز و مجازات به علم مى‌باشد).
وَ يَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ: و تا فرا گيرد از شما گواهان، يعنى شاهد يکديگر باشيد بر آنکه کدام از شما در معرکه جهاد جان فدا کرده به ثبات قدم، و کدام فرار اختيار نموده. در انوار و مجمع و کشاف- مذکور است که اين آيه محتمل دو معنى است: اول آنکه: تا اکرام کنيم جمعى را از شما به مرتبه بلند و درجه ارجمند، به سبب شهيد شدن ايشان. دوم آنکه: تا فرا گيريم از شما گواهان بر امم سابقه در روز قيامت که آن شاهدها آزموده شده‌اند به سبب صبر آنها بر شدائد و ثبات قدم آنها بر نوائب. (بنابر معنى اول، شهداء جمع شهيد؛ و بنابر معنى دوم، جمع شاهد است). وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ: و خداى تعالى دوست نمى‌دارد ستمکاران را که ظلم کنند به نفسهاى خود که اظهار کنند خلاف آنچه را که پنهان دارند، يعنى در باطن متزلزلند در ايمان، و اظهار ثبات نمايند.
تنبيه: در آيه شريفه اشاراتى است: 1- تسليه خاطر مؤمنان به ورود ناملايمات زمان و تحمل آنان. 2- آنکه معامله خداى تعالى با بندگان، معامله آزمايش و امتحان است تا ظاهر شود حقايق آنچه را که خداوند سبحان به علم ازلى خود داند. 3- تنبيه است بر آنکه حق تعالى نصرت کافران را
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 260
نمى‌فرمايد، بلکه غلبه آنها به حسب ظاهر در بعض اوقات به جهت استدراج آنها و امتحان مؤمنان است. 4- آنکه محبت از صفات نفسانى و حالتى که در قلب حادث گردد، و موجب شود ظهور آثارى را در خارج، و اين باعث تغير و حدوث باشد؛ تعالى اللّه عن ذلک علوّا کبيرا. بنابراين اضافه اين صفات به حق تعالى به اعتبار غايات، يعنى افعال باشد، نه مبادى که انفعالات است.
پس مراد آيه شريفه آنکه: لازمه محبت که انعام و افضال باشد، در حق ظالمين منظور نمى‌فرمايد.