تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ حَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَکْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ (95)
وَ حَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَکْناها: و ممتنع است بر اهل شهرى که هلاک نموديم ايشان را. يا حکم فرموديم به هلاک آنان. يا ايشان را هلاک يافتيم.
أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ: بدرستى که ايشان باز گردند.
در مجمع- مفسران را در اين آيه چند وجه است: 1- (لا مزيده) يعنى حرام است بر اهل قريه که به عقوبت هلاک شده باشند آنکه به دنيا برگردند.
2- حرام به معنى واجب آمده در کلام عرب، يعنى واجب است بر اهل قريه‌اى که هلاک يافته‌اند آنکه هرگز بازنگردند به دنيا. و اين تخويف است کفار مکه را که اگر معذب شوند، رجوع نخواهند کرد به دنيا بعد از استيصال مانند غير
جلد 8 - صفحه 441
ايشان از امم مهلکه. 3- (لام علت باشد) يعنى حرام است بر اهل قريه‌اى که هلاک شده‌اند به سبب گناهان، آنکه عملشان مقبول باشد به جهت آنکه بازنگردند، و توبه و انابه نتوانند کرد بعد از استيصال. 4- (لام اصلى) يعنى حرام و ممتنع است بر هالکان، يعنى نشايد که رجوع نکنند بعد از ممات به حيات در نشأه آخرت، بلکه محشور خواهند شد براى مجازات.
محمد بن مسلم از حضرت باقر روايت نموده که: کلّ قرية اهلکناها بعذاب فانّهم لا يرجعون «1».
تبصره: آيه شريفه دال است بر صحت رجعت، چنانچه على بن ابراهيم قمى از حضرت باقر و صادق عليهما السلام روايت نموده که فرمودند: هر قريه‌اى که هلاک فرموده باشد اهلش را به عذاب، برنمى‌گردند در رجعت «2». پس اين آيه از اعظم دلالات است در رجعت، زيرا هيچکس از اهل اسلام منکر نيست که مردم برمى‌گردند به قيامت، چه آنها که به عذاب هلاک شده و چه آنها که هلاک نشده‌اند. پس «لا يرجعون» در آيه و در فرمايش حضرت، مختص به رجعت است. و اما در قيامت بازگشت کنند تا آنکه داخل آتش شوند، و هيچ استبعادى ندارد از ثبوت رجعت، زيرا همينقدر که دليل بر امتناع آن نيست وقوع آن ممکن باشد. و بو على سينا حکيم معروف گويد:
(کلّما قرع سمعک من غرائب الاوهام فذره فى بقعة الامکان ما لم يردک قاطع البرهان) هر چه به گوش تو خورد از غرائب اوهام، پس واگذار او را در بقعه امکان مادامى که رد ننمايد آن را قاطع برهان.
ايضا بالاترين دليلها بر امکان چيزى، وقوع آن است، و در امم سابقه رجعت واقع شده، چنانچه آيات قرآنى اخبار فرمايد. از جمله قضيه هلاک شدن هفتاد نفر زمان حضرت موسى به صاعقه به جهت تقاضاى رؤيت حق، و زنده شدن آنان بعد از مردن که «ثُمَّ بَعَثْناکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ» «3». و همچنين قضيه عزير و
«1» مجمع البيان، ج 4، ص 62 و 63.
«2» تفسير برهان، ج 3، ص 71.
«3» سوره بقره، آيه 56.
جلد 8 - صفحه 442
ميراندن او صد سال و بعد زنده شدن او. و نيز جماعتى که از طاعون فرار و به کنار شطى فرود آمدند، خطاب «موتوا» رسيد، تمام مردند، بعد مدتى به دعاى ارمياء پيغمبر زنده شدند. و بنا به فرمايش مأثوره نبوى صلّى اللّه عليه و آله که فرمود: واقع شود در امت من آنچه در امم سابقه واقع شده. اما از اخبار قريب به دويست حديث از چهل راوى موثق در پنجاه کتاب معتبر مى‌باشد که نقل آن موجب تطويل است، «1» و شخص سليم را يک دليل کافى و جاحد را هزاران برهان مکفى نخواهد بود، و مصدق آنکه مراد آيه رجعت به دنيا است آنکه: حق تعالى خروج يأجوج و مأجوج را در دنيا که از علائم قيامت است غايت آيه مذکوره گردانيده.