تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ وَ هُمْ مِنْ کُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (96)
حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ: هلاک شدگان ممتنع است که بازگردند تا وقتى که گشاده شود سد يأجوج و مأجوج، يعنى آن سد را بگشايند و بيرون آيند. وَ هُمْ مِنْ کُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ: و ايشان از هر بلندى و پستى مى‌شتابند و مى‌دوند. مراد آنکه در تمام زمين متفرق شوند و هيچ مکانى نباشد مگر آنکه در آنجا روند.
«1» از جمله به کتب زير مراجعه شود:
1) اثبات رجعت- مرحوم آية اللّه سيد ابو الحسن رفيعى قزوينى.
2) الايقاظ من الهجعة بالبرهان على الرجعة- شيخ حرّ عاملى.
3) الشيعة و الرجعة- مرحوم آية اللّه شيخ محمدرضا طبسى نجفى.
4) بحار الانوار، ج 53- علامه مجلسى.
5) العبقرى الحسان، ج 2- مرحوم آية اللّه شيخ على اکبر نهاوندى.
6) بيان الفرقان، ج 5- مرحوم شيخ مجتبى قزوينى.
7) تحفة الشيعة- مرحوم سيد حسن عرب باغى.
جلد 8 - صفحه 443
على ابن ابراهيم از ابى بصير در ذيل خبر ذى القرنين: وقتى پيش از قيامت شود در آخر الزمان، منهدم شود آن سد و بيرون آيند يأجوج و مأجوج به دنيا و مى‌خورند مردمان را «1».
مفسرين از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله روايت نموده‌اند که: آنها سه طايفه‌اند: صنفى قامت هر يک مانند درختهاى بلند، و صنفى طول و عرضشان مساوى است، و اين دو صنفند که هيچ کوهى در مقابل ايشان نمى‌ايستد. و صنف ديگر يک گوش خود را فرش و ديگرى را لحاف مى‌نمايند و نمى‌گذرند بر هيچ درنده و جانورى مگر آنکه آن را مى‌خورند. و هر که از آنها مى‌ميرد، مى‌خورند. مقدمه آنها در شام، و ساقه آنها در خراسان خواهد بود.
نزد بعضى ضمير «هم» راجع به جميع مردمان است، يعنى همه آدميان از قبرها بيرون آمده مى‌شتابند تا به حسابگاه خود و کريمه «فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ» «2» مؤيد اينست و قرائت «حدث» به ثاى مثلثه به معنى «قبر» نيز شاهد اين است.