تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ کَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا کُنَّا فاعِلِينَ (104) وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ (105) إِنَّ فِي هذا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ (106) وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ (107) قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (108)
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُکُمْ عَلى سَواءٍ وَ إِنْ أَدْرِي أَ قَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ ما تُوعَدُونَ (109) إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَ يَعْلَمُ ما تَکْتُمُونَ (110) وَ إِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلى حِينٍ (111) قالَ رَبِّ احْکُمْ بِالْحَقِّ وَ رَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ (112)
ترجمه
- روز که در هم پيچيم آسمانرا مانند درهم پيچيدن طومار را براى نوشتجات چنانچه ابتدا نموديم به اوّل آفرينش باز گردانيم آنرا وعده‌ئى بعهده ما است همانا مائيم بجا آورندگان
و بتحقيق نوشتيم در زبور بعد از موجب تذکر آنکه زمين را ارث ميبرند بندگان من که شايستگانند
همانا در اين هر آينه کفايت وصول بمطلوب است براى گروه عبادت کنندگان
و نفرستاديم تو را مگر رحمتى براى جهانيان
بگو جز اين نيست که وحى ميشود بسوى من که نيست خداى شما مگر خداى يگانه پس آيا هستيد شما منقادان
پس اگر روى گردانند بگو اعلام کردم بشما يکسان و نميدانم آيا نزديک يا دور است آنچه وعده داده ميشويد
همانا او ميداند آشکار از گفتار را و ميداند آنچه را پنهان ميداريد
و نميدانم شايد آن آزمايشى باشد براى شما و بهره بردنى تا وقت مقرّرى
گفت اى پروردگار من حکم کن بحق و پروردگار ما بخشنده است که يارى خواسته شده بر آنچه وصف ميکنيد..
جلد 3 صفحه 582
تفسير
- خداوند متعال در روز قيامت صفحه آسمانرا که بمنزله طومارى است که در آن افعال بندگان نوشته و ثبت شده بهم مى‌پيچد و دفتر اعمال را جمع ميفرمايد و ديگر عملى از کسى پذيرفته نميشود مانند نويسنده‌ئى که بعد از تمام شدن نوشتنى‌ها براى حفظ آنمطالب صحيفه و طومار و نامه را به پيچد و جمع کند و بنابراين طى اضافه بمفعول خود که سجلّ است شده و محتمل است سجلّ نام ملکى باشد که اعمال بندگانرا ثبت ميکند و در وقت مقرّر آنرا جمع نموده و در پيشگاه الهى حاضر مينمايد و بنابراين طى اضافه بفاعل خود شده و در بعضى اخبار و از قمّى ره به اين معنى تصريح شده يا آنکه مراد از طى آسمان، فناء آن و تبديل بدخان و تحوّل زمين به نيران است و يوم ظاهرا ظرف است براى ميعاد الهى که مستفاد از آيه قبل ميباشد و محتمل است متعلّق بنعيده باشد و خداوند بهمان کيفيّت که روز اوّل مردم را در شکم مادر برهنه و عريان و بدون همه چيز خلق فرموده بود ثانيا آنها را خلق و وارد صحراى محشر ميفرمايد چنانچه در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل فرموده و تطوى بصيغه مجهول با تاء و السّماء بضمّ و للکتاب بصيغه مفرد نيز قرائت شده و تفاوتى در معناى اصلى ندارد و خدا وعده فرموده چنين روزى را بياورد وعده حتمى که بر عهده خود قرار داده عمل بآنرا و البته بجا آورنده آن خواهد بود و زبور ظاهرا نام کتاب حضرت داود است و در قرآن و اخبار ائمه اطهار به اين معنى تصريح شده و جاى ترديد نيست و ذکر ظاهرا عبارت از تسميه و تحميد و تمجيد و دعا و ثناى الهى است و البته کتاب آسمانى مشتمل است بر اين معانى و بر احکام و معارف و مواعظ و نصايح که موجبات ذکرند و طبعا مقدّمند اينها بر اخبار غيبيّه که نوعا کتب سماوى مشتمل بر آنها است لذا خداوند فرموده ما در زبور بعد از ذکر خدا و معارف حقّه که موجبات تذکّر خلق است نوشتيم که روزى بيايد که زمين در تصرّف بندگان شايسته من در آيد و دولتى جز دولت حقّه اسلاميّه نباشد چنانچه در مجمع از عامّه و خاصه روايت نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود که اگر باقى نماند از دنيا مگر يک روز خداوند طولانى ميفرمايد آنروز را تا مبعوث فرمايد مردى را از اهل بيت من که زمين را پر کند از قسط و عدل چنانچه پر شده باشد از ظلم و جور و اين امر تاکنون روى نداده و البته بعد از اين روى خواهد داد و در
جلد 3 صفحه 583
بعضى از روايات اين باب بعد از ذکر اهل بيت من تصريح شده که نام او نام من است و در بعضى تصريح شده بآنکه او از اولاد فاطمه عليها السلام است و محتمل است مراد از ذکر لوح محفوظ الهى باشد چنانچه بعضى گفته‌اند خصوصا بمناسبت آنکه در آيه قبل ذکر صحيفه آسمانى و پيچيده شدن آن شده بود و بنابراين مراد از زبور اينجا ممکن است جنس کتب منزله از جانب خدا بر انبياء عظام باشد چون اصل معناى زبور در لغت کتاب است و حاصل مفاد آيه آنستکه ما بعد از ثبت در لوح محفوظ در تمام کتب سماوى از قبيل تورية و انجيل و صحف و زبور و فرقان و غيرها بشارت قدوم مهدى و پيروان او را داديم و ممکن است مراد همان زبور حضرت داود باشد چنانچه در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند از آنحضرت که مراد از ذکر و زبور در اين آيه چيست فرمود ذکر نزد خدا است و زبور کتاب داود عليه السّلام است و هر کتابيکه نازل شده نزد اهل علم است که مائيم و محتويات زبور که در روايات ذکر شده عبارت است از توحيد و تمجيد و تحميد و دعا و اخبار از پيغمبر ما صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امير المؤمنين و ائمه از ذريه آندو و اخبار رجعت و ذکر امام زمان عليه السّلام و قمى ره نقل فرموده که کتب سماوى تمامى ذکر خدا است و بندگان شايسته خدا قائم آل محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و اصحاب اويند و اقوال ديگرى هم در تفسير ذکر و زبور در اينمقام نقل شده ولى چون مقبول نبود ذکر نشد و آنچه در قرآن ذکر شده از مواعظ و احکام و قصص و اخبار کافى است براى رسيدن کسانيکه بندگى خدا را مينمايند از روى اخلاص که شيعيان ائمه اطهار عليهم السلام باشند بنهايت مقصود و منتهاى مأمول خودشان در دنيا و آخرت چنانچه از امام صادق عليه السّلام نقل شده که مراد از قوم عابدين شيعيان ما ميباشند و رحمت بودن وجود مبارک حضرت ختمى مرتبت براى جهانيان واضح است چون اهل ايمان ببرکت وجود او بسعادت دنيا و آخرت رسيدند و اهل کفر و نفاق باحترام بودن آنحضرت در ميان آنان و مدارا نمودن او با آنها از عذابهاى گوناگون امم سابقه از قبيل مسخ و خسف و غرق نجات يافتند و جان و مالشان محفوظ ماند علاوه بر آنکه ميتوان گفت وجود او موجب سعادت دنيا و آخرت تمام جهانيان بود منتهاى امر آنکه کسانيکه محروم از اين سعادت شدند خودشان موجب حرمان خود را فراهم نمودند با آنکه حسن سلوک
جلد 3 صفحه 584
او با دوست و دشمن مشهور و مسلّم نزد دوست و دشمن است در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که چون اين آيه نازل شد از جبرئيل سؤال فرمود که آيا از اين رحمت چيزى بتو رسيده عرض کرد بلى من ميترسيدم از عاقبت امر خود و ببرکت تو ايمن شدم چون خداوند در قرآن از من تمجيد فرمود بقول خود ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَکِينٍ و در احتجاج حديث مفصّلى از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که خلاصه‌اش بيان رحمت بودن وجود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است براى کفّار بلحاظ مدارا و حسن سلوک و صبر بر مصائب و تحمّل ناملايمات و تقاضا ننمودن نزول عذاب بر آنها بخلاف ساير انبياء عليهم السلام و مقتضاى رحمة للعالمين بودن پيغمبر اکرم آنستکه يک تکليف سهل مطابق با عقل و فطرت سليم در بدو امر بيشتر بر مردم نفرمايد لذا خداوند دستور فرموده که بفرمايد جز اين نيست که وحى شده بمن که نيست خداى شما مگر خداى يگانه که بى‌شريک و عديل است چون مقصود اصلى از بعثت تمام انبياء عليهم السلام توحيد خدا بوده و بقيّه معارف و احکام نسبت باين اصل اصيل فرع است و اگر کسى زير بار اين اصل رفت ناچار بايد تمام اصول و فروع را قبول کند لذا شيخ استاد ما رحمه اللّه ميفرمود اگر ميتوانيد خدا را قبول نکنيد و الا مجبور ميشويد تقليد مرا کنيد چون اين فتح باب الزام بتمام معارف و احکام است و پيغمبر اکرم مأمور شده که از مردم بر اين اصل اقرار بگيرد و بفرمايد آيا شما تسليم داريد اين امر مسلّم را بمقتضاى وحى الهى و عقل سليم خودتان و حاضريد از عبادت بتها صرف نظر نموده با اخلاص بعبادت خدا مشغول شويد و در مناقب از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد آنستکه آيا شما تسليم داريد وصيّت را بعد از من و بنابراين اشاره است بآنکه اگر توحيد را پذيرفتيد تا آخرين وصيّت مرا که ولايت امير المؤمنين عليه السّلام و موجب کمال دين است بايد بپذيريد پس اگر پذيرفتند و تسليم شدند خوشا باحوال خودشان و اگر قبول نکردند و رو گردان شدند بگو من بتمام مردم از عرب و عجم و وضيع و شريف و سياه و سفيد و دوست و دشمن و خودى و بيگانه يکسان و بدون تفاوت پيغام خدا را اعلام و ابلاغ نمودم و نميدانم وعده خدا که عذاب است نزديک است يا دور چون نميدانم قيامت چه وقت بر پا ميشود تا بدانم کى وعده عذاب منجز ميگردد ولى در هر حال ميدانم منجز خواهد شد و خدا
جلد 3 صفحه 585
ميداند آنچه شما ناسزا و ناروا ميگوئيد در باره من و پيروان من و آنچه را کتمان ميکنيد و اظهار نمينمائيد از حقّ من و در دل جاى ميدهيد از کينه و الحاد و نفاق با من و پيروانم و نميدانم اين مهلت چند روزه که خدا در دنيا بشما داده براى آنستکه استحقاق شما براى عذاب کامل گردد يا معلوم شود که بعد از اين چه ميکنيد چون محتمل است روزى متنبّه و پشيمان شويد و اسلام بياوريد و در هر حال خدا ميخواهد چندى بهره بردارى کنيد از نعم موقت دنيا بعد تکليف شما را معلوم کند که جهنمى هستيد يا بهشتى و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در اين حال از خداوند مسئلت نمود که حکم فرمايد ميان او و دشمنانش بحقّ و عدل چون احکم الحاکمين او است و جمعى از قرّاء قل بصيغه امر قرائت نموده‌اند و بنابراين دستور الهى است بآنحضرت که از خدا بخواهد در باره آنها حکم فرمايد بحق و عدل يا بچيزى که آشکار کند حقّ را و مؤيّد اينمعنى است که ميفرمايد پروردگار ما بخشنده است يعنى بمسلمانان نصرت ميدهد و کمک خواسته ميشود از او بر آنچه شما توصيف ميکنيد از غلبه خودتان و محو آثار اسلام چون کفار از اين قبيل دعاوى داشتند علاوه بر زخم زبانها که ميزدند لذا خداوند نصرت داد اسلام را بدعاى آنحضرت و محو فرمود آثار شرک را از موطن او که مکّه معظّمه و نواحى آن بود بفاصله کمى که عادتا براى احدى ميسور نبود چون از خدا کمک خواست و بغير او متوسل نشد و بعضى يصفون بصيغه مغايب قرائت نموده‌اند از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که هر کس سوره انبياء را از روى محبّت بآن بخواند مانند کسى است که رفيق پيغمبران باشد در بهشت و در دنيا بچشم مردم با هيبت و بزرگى زيست نمايد و الحمد للّه رب العالمين.
جلد 3 صفحه 586