اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن يَمسَسکُم قَرح‌ٌ فَقَد مَس‌َّ القَوم‌َ قَرح‌ٌ مِثلُه‌ُ وَ تِلک‌َ الأَيّام‌ُ نُداوِلُها بَين‌َ النّاس‌ِ وَ لِيَعلَم‌َ اللّه‌ُ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ يَتَّخِذَ مِنکُم شُهَداءَ وَ اللّه‌ُ لا يُحِب‌ُّ الظّالِمِين‌َ (140)
اگر اصابة کند بشما از طرف دشمن الم و جراحتي پس محقق است که بآنها هم از طرف شما اصابة شده و ايّام و ازمنه زير و بالا دارد و تغيير پذير است بين افراد بشر گاهي غالب و گاهي مغلوب (بقول فردوسي: گهي پشت بزين و گهي زين بپشت) و اينکه تغييرات امتحان است تا خداوند امتياز دهد کساني که از روي حقيقت ايمان آورده‌اند از غير آنها و بگيرد از شما شهدايي و خداوند عنايت با ظالمين ندارد. از اينکه آيه شريفه مطالبي استفاده ميشود:
اول- تسليت مؤمنين که اگر در احد شکست و چشم زخمي بشما رسيد يک عدّه شهيد و يک عدّه مجروح شديد در بدر بر مشرکين مثل آن وارد شد بسيار از آنها کشته و بسياري مجروح شدند نبايد شما متأثّر شويد، البته جنگ است حکايت کشتن و کشته شدن است و کمتر وقعه و جنگيست که از يک طرف کشتار و زخمي نباشد ولي عاقبت فتح و ظفر و فيروزي با شما است بنصرت الهي لذا ميفرمايد إِن يَمسَسکُم قَرح‌ٌ قرح بمعني الم و درد و جراحت و دانه‌ها که در بدن ظاهر ميشود، و ظاهرا اينجا مراد معني عام است اعم از قتل و جرح و الم و درد.
فَقَد مَس‌َّ القَوم‌َ قوم مشرکين و کفار هستند که در جنگ بدر بودند قَرح‌ٌ مِثلُه‌ُ که بدست مسلمين و مدد ملائکه مقتول و مجروح و اسير گشتند و مراد از مس‌ّ اصابه است که دو چيز با يکديگر اصابة کنند امساس ميگويند
جلد 4 - صفحه 368
يعني قرح بآنها اصابة کرد.
دوم- اثبات اينکه عالم متغير است و بالاخص انسان که هر روز يک انقلابي دارد، گاهي صحيح گاهي مريض، عزيز، ذليل، غني، فقير، مسرور، مهموم و تمام اينها از روي حکمت و مصلحت است. و از اينکه جمله حق و باطل است گاهي باطل جلوه ميکند و گاهي حق لکن (للباطل جولة و للحق دولة) و تمام امتحانات الهيست در هر دو حالت و اينست معناي وَ تِلک‌َ الأَيّام‌ُ نُداوِلُها بَين‌َ النّاس‌ِ دول بالضم‌ّ و الفتح بمعني صرف است يعني صرف ميکنيم بين مردم گاهي از اينکه گرفته ميشود و بديگري داده ميشود تمام يک منوال نيست چه بسا اغنياء که فقير شدند و چه بسا فقراء که بغناء رسيدند، چه بسا سلاطين که اسير شدند و چه بسا اسيران که بسلطنت نائل شدند، چه بسا اعزّه که ذليل شدند و چه بسا اذلّه که بعزّت رسيدند، غالب مغلوب مغلوب غالب و هکذا تمام اينکه انقلابات و حالات مختلفه امتحانات الهيست تا مقام هر کس معلوم گردد.
وَ لِيَعلَم‌َ اللّه‌ُ الَّذِين‌َ آمَنُوا خداوند علمش ذاتيست عين ذات است قابل تغيير نيست، چيزي بر او مجهول نيست تا معلوم شود. و مراد از لِيَعلَم‌َ اللّه‌ُ اظهار علم است بر بنده‌گان که مؤمن از غير مؤمن امتياز پيدا کند، کساني که ثابت الايمان هستند در هر انقلابي دست از ايمان نميکشند که تعبير بايمان مستقرّ ميکنند و کساني که باندک انقلاب از ايمان خارج ميشوند که ايمان مستودع است بر خود آنها و ديگران معلوم گردد.
سوم- جمله وَ يَتَّخِذَ مِنکُم شُهَداءَ است، شهداء يا جمع شاهد است چنانچه بنظر ميآيد يا جمع شهيد است چنانچه بعضي گفتند، اگر جمع شاهد باشد مناسب با جمله قبل است که جماعتي بفهمند مؤمن ثابت کيست و در حق‌ّ او شهادت دهند بالاخص انبياء و ائمّه طاهرين عليهم السلام که قبلا تذکّر داده شده
جلد 4 - صفحه 369
که شهداء روز قيامت هستند چنانچه ميفرمايد در زيارت جامعه
(و شهداء علي خلقه)
و نيز
(و شهداء دار الفناء)
، و اگر جمع شهيد باشد مناسب با کلمه نداولها است زيرا اگر فتح و فيروزي در تمام حروب نصيب شما باشد کساني که لايق اينکه موهبت عظمي هستند که بدرجه رفيعه شهادت نائل شوند از اينکه فيض محروم ميگردند.
چهارم- جمله وَ اللّه‌ُ لا يُحِب‌ُّ الظّالِمِين‌َ اگر مراد مشرکين باشند يک نوع تسليت ديگري است براي مؤمنين که گمان نکنيد که فتح مشرکين براي اينکه بوده که خداوند بآنها عنايتي داشته باشد بلکه باشدّ عقوبات گرفتار ميشوند چنانچه مهلتي که خدا بظالمين ميدهد براي ازدياد معاصي و شدّت عذاب آنها است إِنَّما نُملِي لَهُم لِيَزدادُوا إِثماً آل عمران آيه 178، و اگر مراد کساني باشند که در شکست از کفار فرار کردند يا از ايمان برگشتند اينکه هم يک امتحاني بوده که علّت تِلک‌َ الأَيّام‌ُ نُداوِلُها بوده