اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لَو کان‌َ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها وَ کُل‌ٌّ فِيها خالِدُون‌َ (99)
اگر بر فرض محال بودند اينکه اصنام و چيزهايي که شما مي‌پرستيد آلهه هر آينه وارد جهنّم نمي‌شدند و کل‌ّ شما و آلهه شما در جهنّم هميشه مخلّد هستيد تمام شدن و به پايان رسيدن ندارد.
جلد 13 - صفحه 246
(مسألة: خلود از ضروريّات دين اسلام است و منکر آن کافر است مثل بسياري که منکر خلود شدند، يهود گفتند: «وَ قالُوا لَن تَمَسَّنَا النّارُ إِلّا أَيّاماً مَعدُودَةً» بقره آيه 74. و مثل بعض حکما که گفتند:
آيات دالّه بر خلود مطلق است و مقيّد شده به آيه شريفه: «فَأَمَّا الَّذِين‌َ شَقُوا فَفِي النّارِ لَهُم فِيها زَفِيرٌ وَ شَهِيق‌ٌ خالِدِين‌َ فِيها ما دامَت‌ِ السَّماوات‌ُ وَ الأَرض‌ُ ...
الايه» هود آيه 108.
لکن جواب اوّلا: اينکه جمله اشاره به خلود است و کنايه باو.
و ثانيا: سماوات و ارض هم هميشه باقي هستند و لو صورت آنها تغيير کند چنانچه مي‌فرمايد:
«وَ السَّماوات‌ُ مَطوِيّات‌ٌ بِيَمِينِه‌ِ» زمر آيه 67. و مي‌فرمايد:
«يَوم‌َ تُبَدَّل‌ُ الأَرض‌ُ غَيرَ الأَرض‌ِ وَ السَّماوات‌ُ» ابراهيم آيه 49. و غير اينها مثل: «إِذَا الشَّمس‌ُ کُوِّرَت وَ إِذَا النُّجُوم‌ُ انکَدَرَت ... الآيات» و امثال اينها.
و بالجمله موادّ اصليّه آنها باقي است و لو صور شخصيّه و نوعيّه آنها تغيير کند، و مثل شيخيّه که گفتند: پس از چندي طبيعت آنها آتشي مي‌شوند و از آتش لذّت مي‌برند، و اگر آنها را خارج کنند اذيّت مي‌شوند، و مثل عرفاء که گفتند: تمام برمي‌گردند چه اهل بهشت و چه اهل جهنّم به ذات اقدس حق‌ّ که مثنوي مي‌گويد:
از جمادي مردم و نامي شدم || و از نموّ مردم به حيوان سر زدم
مردم از حيواني و آدم شدم || پس چه ترسم کي ز مردن کم شدم
بعد از آن هم من بميرم از بشر || سر بر آرم از ملائک بال و پر
بعد از آن هم از ملک پرّان شوم || آنچه اندر وهم نايد آن شوم
پس عدم گردم عدم چون ارغنون || گويدم اللّه انا اليه راجعون
247