تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ کَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا کُنَّا فاعِلِينَ (104)
يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ: ياد بياور روزى را که درهم پيچيم آسمانها را. کَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ: مانند پيچيدن طومارى که مجعول است براى کتابت يا براى آنچه نوشته مى‌شود در آن از معنى مقصود. حاصل آنکه وقت انقراض دنيا و آمدن آخرت، آسمانها را درهم پيچيم بعد از آنکه آن را گشاده باشند براى نوشتن.
على بن ابراهيم قمى (رضوان اللّه عليه) روايت نموده که: «سجل» ملکى است که مى‌پيچد کتب را «1».
تفسير برهان- از ابى حمزه از حضرت باقر عليه السلام که فرمود: بدرستى که در هوا ملکى است به نام اسمعيل، بر سه هزار ملک و هر يک بر صد هزار مى‌شمرند و نگاهدارند اعمال بندگان را. وقتى سر سال شود، مى‌فرستد خداوند به آنها ملکى را که سجل گويند. پس استنساخ نمايد آن را از ايشان، و اين است فرمايش الهى: (يوم نطوى السّماء کطىّ السّجلّ للکتب) «2».
بعد از آن در بيان اعاده مى‌فرمايد: کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ: همچنانکه ابتدا نموديم اول آفريدن را بى‌ماده و مددى. نُعِيدُهُ: بازگردانيم آن را که آفريده‌ايم اول مرتبه، يعنى اعاده مثل ابتدا است در ايجاد از عدم. يا در جمع کردن از اجزاى متبدده، چه هر دو نزد قدرت قادر متعال، در کمال آسانى است. وَعْداً عَلَيْنا: وعده فرموديم به بازگردانيدن، بر ما است وفا نمودن به آن وعده. إِنَّا کُنَّا فاعِلِينَ: بدرستى که ما بجا آورنده‌ايم بى‌شبهه، يعنى چنانکه اول به وجود آورديم براى معرفت و عبادت، البته بازگردانيم بندگان را براى جزاى مثوبت يا
«1» تفسير برهان، ج 3، ص 75.
«2» برهان، ج 3، ص 75.
جلد 8 - صفحه 451
عقوبت. نزد بعضى معنى آنکه: همچنانکه آفريديم خلايق را در بطون امهات سر و پا برهنه، همچنين به اين وجه در قيامت محشور سازيم.
تبصره: يکى از ضروريات دين، معاد است، يعنى بازگشت جسم با روح بعد از مردن در قيامت براى مجازات اعمال بندگان از خير و شر به عدل و داد.
و دلائل بر اثبات آن بسيار است، از جمله آيه شريفه تقرير دليل آنکه برگشتن اجساد بعد از پوسيدن و تفرقه اجزاء آنها امرى است ممکن، زيرا اجزاى مردگان قابليت براى جمع شدن و روح دميده شدن دارند، و اگر قابل نبودى، هر آينه از اول امر نيز بدن مرکب نشدى. پس اقوى دليل است بر امکان وقوع ترکيب انتهائى و حشر اجسادى. و چون خداوند، عالم است به جميع معلومات، پس دانا است به اجزاى هر شخصى، و اينکه اجزاء متفرقه بدنها جزء کدام بدن بوده. و همچنين قادر است به تمام مقدورات، پس توانا باشد بر جمع اجزاء متفرقه و دميدن روح و آن را به هيئت اوليه که مرده است در آوردن. بنابراين چنانکه در اولين مرحله امکانيه، قدرت الهى تعلق يافت به وجود ايشان و ظهور در عالم کون و مکان، همچنين بعد از مردن و خاک شدن به طريق اولى قدرت تعلق يابد به بازگشت بندگان در محضر عدل حضرت سبحان براى جزاى نيک و بد آنان.