تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْ‌ءٌ عَظِيمٌ «1» يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ کُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَى النَّاسَ سُکارى وَ ما هُمْ بِسُکارى وَ لکِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدِيدٌ «2» وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّبِعُ کُلَّ شَيْطانٍ مَرِيدٍ «3» کُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلاَّهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَ يَهْدِيهِ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ «4»
يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَکُمْ وَ نُقِرُّ فِي الْأَرْحامِ ما نَشاءُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَ مِنْکُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً وَ تَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ «5» ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ يُحْيِ الْمَوْتى وَ أَنَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ «6» وَ أَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها وَ أَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ «7»
ترجمه
- اى مردمان بترسيد از پروردگارتان همانا زلزله قيامت چيزى است بزرگ
روز که مى‌بينيد آنرا غافل شود هر شير دهنده‌ئى از آنچه شير دهد و مى‌نهد هر زن باردارى بارش را مى‌بينى مردم را مستان با آنکه نباشند مستان ولى عذاب خدا سخت است
و بعضى از مردم کسى است که مجادله ميکند در خدا بدون دانش و پيروى ميکند هر شيطان سرکش را
نوشته شده است بر او که کسيکه زير فرمان او رود پس همانا او گمراه کند او را و راهنمائى نمايد او را بسوى عذاب آتش سوزان
اى مردمان اگر هستيد در شکّ از برانگيختن خدا پس همانا ما آفريديم شما را از خاک پس از منى پس از خون بسته پس از قطعه گوشتى تمام آفريده شده و ناتمام آفريده شده تا بيان کنيم براى شما و قرار ميدهيم در رحمها چيزيرا که ميخواهيم تا مدّتى نام برده شده پس بيرون ميآوريم شما را کودکى پس تا برسيد بحدّ کمالتان و بعضى از شما کسانى هستند که ميميرند و بعضى از شما کسانى هستند که بر گردانده ميشوند بپست‌ترين زندگانى تا آنکه نداند بعد
جلد 3 صفحه 587
از دانستن چيزيرا و مى‌بينى زمين را خشک افتاده پس چون نازل نمائيم بر آن آب را حرکت کند و بالا آيد و بروياند از هر صنف نيکو منظرى
اين براى آنستکه خداوند او حقّ است و آنکه او زنده ميکند مردگانرا و آنکه او بر هر چيزى توانا است
و آنکه قيامت آينده است نيست شکّى در آن و آنکه خدا بر مى‌انگيزاند کسانيرا که باشند در قبرها.
تفسير
- خداوند متعال در اواخر سوره قبل مردم را دعوت بتوحيد فرمود و در صورت اعراض بآنها وعده عذاب داد لذا در بدو اين سوره بعد از نام خداوند مهربان شروع بذکر اهوال قيامت و بيم دادن خلق فرمود از اوضاع آنروز و شدّت عذاب الهى باين تقريب که اى مردمان دنيا بترسيد از پروردگارتان همانا زلزله‌ئى که در زمين روى ميدهد که از علائم بپا شدن قيامت است امر بزرگ هولناک طاقت فرسائى است که بوصف در نيايد و براى ممثّل و مصوّر نمودن شمّه‌ئى از هول آنروز و مشاهده خلق آن زلزله را که گفته‌اند اندکى پيش از طلوع آفتاب از مغرب است ناچار بايد بعضى از احوال مردم را ذکر نمود از قبيل آنکه در آنروز هر زن بچه شير دهى از طفل شير خوار خود که مشغول مکيدن پستان او است صرف نظر نموده و بخود مشغول ميگردد بطوريکه از حال آن طفل غافل ميشود و هر زن آبستنى از ترس جنين خود را سقط ميکند و قمّى ره فرموده هر زن آبستنى که بميرد در وقت زلزله وضع مينمايد حمل خود را روز قيامت و مشهود و مرئى ميگردند مردم بحال مستى با آنکه مست نيستند واقعا چون حرکات آنها مانند آدم مست است از وحشت و با آنکه مست نيستند واقعا چون حرکات آنها مانند آدم مست است از وحشت و ترس و حيرت و قمى ره فرموده از اندوه و ترس عقلهاشان زائل ميگردد و متحيّر ميشوند و تمام اين اوضاع و احوال براى مردم از مشاهده جهنّم و شدّت عذاب آن روى ميدهد و در روايتى که راجع بشأن نزول اين آيه از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در مجمع نقل نموده ذکر شده که آنروز خداوند بحضرت آدم ميفرمايد سهم آتش را از فرزندانت بده او عرض ميکند از چه مقدار چه مقدار خدا ميفرمايد از هزار نفر نهصد و نود و نه نفر سهم جهنّم و يکنفر سهم بهشت است و آنکه اصحاب بعد از شنيدن اين کلام از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم متأثر و گريان شدند و حضرت فرمود عدد شما کم است و مثل شما در ميان مردم مثل يک موى سفيد است در تن گاو سياه ولى
جلد 3 صفحه 588
بشارت ميدهم شما را و اميدوارم که دو ثلث اهل بهشت از شما باشند چون آنها يکصد و بيست صف هستند که هشتاد صفشان امّت منند و اصحاب خوشحال شدند و تکبير گفتند بعد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود از امّت من هفتاد هزار نفر بدون حساب ببهشت ميروند و بعضى از مردم کسانى هستند که جدال و نزاع و مخاصمه مينمايند با بزرگتر از خودشان در اوصاف الهى از روى جهالت و نادانى و متابعت ميکنند هر شيطان مجرّد براى فساد و متمرّد از فرمان الهى را چون اصل مريد بمعناى عارى است و قمّى ره فرموده مريد خبيث است و گفته‌اند اين آيه نازل شده در باره نضر بن حارث که مجادله مينمود با مسلمانان و ميگفت ملائکه دختران خدايند و قرآن افسانه‌هاى پيشينيان است و مردم بعد از مردم مبعوث نميشوند ولى شامل او و امثال او است با آنکه مقدّر و نوشته شده براى شيطان در لوح محفوظ بسوء اختيار خودش که کسيکه پيروى کند از او گمراه نمايد او را چون گمراه نمودن فطرى او است و راهنمائى کند او را بجهنم بآنکه وادار نمايد بکارهائيکه موجب ورود و خلود در آتش سوزان است اى مردم اگر شما شک داريد در اينکه خداوند مردگانرا روز قيامت زنده ميکند براى آنکه بعيد ميدانيد کسيکه مرد و خاک شد دو مرتبه زنده شود مگر ما شما را در ابتداى امر از خاک نيافريديم يعنى پدر و مادر شما آدم و حوّا از خاک خلق شدند و پس از آنکه آن دو وجود پيدا کردند مگر از غذاهائى که در زمين از خاک و آب خلق ميشود نخوردند و در صلب و رحم آن دو و پدران و مادران بعدى شما آن غذاهائى که از خاک و آب توليد شده بود مبدّل بمنى و نطفه شد و شما از آن خلق شديد پس شما بدو معنى از خاک خلق شديد يکى در بدو آفرينش و ديگر در حال کنونى که از نطفه خلق شديد و آن از غذا و غذا از خاک پس نطفه در رحم مادر مبدّل بقطعه خونى بسته شد که آنرا علقه گويند و شما از آن خلق شديد و پس از چندى علقه مبدّل بمضغه شد که آن گوشتى است سرخ رنگ داراى رگهاى سبز بقدر پاره‌ئى از گوشت که در دهان گذارده و مضغ ميشود و در اينحال استعداد رحم براى حفظ متکوّن در آن کم و براى قبول عوارض و آفات بامر الهى زياد است وزن بايد بيشتر از تمام اوقات حمل خود را حفظ کند و الاعارضه سقط روى دهد و آن بسيار مضرّ بمزاج و مورد مخاطره است لذا خداوند
جلد 3 صفحه 589
مضغه را دو قسم فرموده يکى مخلّقه که خلقتش بپايان ميرسد و تمام ميشود و ديگر غير مخلّقه که خلقتش تمام نميشود و ناقص ميماند و سقط ميگردد و ذکر اين خصوصيات براى آنستکه خداوند بيان کند براى مردم اطوار و احوال مختلفه آنها را در رحم بنحو اجمال و اختصار و الا تغيّرات و تبدّلات رحمى بقدرى زياد است که بوصف در نميآيد و دلالت بر قدرت بى‌پايان حقّ دارد و مستقرّ ميفرمايد خداوند در ارحام هر جنينى را بخواهد پس سقط نميشود و باقى و برقرار ميماند تا وقتى که خداوند مقدّر فرموده که وضع شود که اقلّ آن ششماه و اکثرش نه ماه است يا يک سال باختلاف روايات و اقوال اگر چه مشهور نه ماه است در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مخلّقه آن ذراتى است که در صلب آدم عليه السّلام خلق شدند و خدا از آنها پيمان گرفت که موحّد و مطيع او باشند پس جارى فرمودشان در اصلاب آباء و ارحام امّهات و آنها بدنيا ميآيند و غير مخلّقه چيزهائى است که در صلب آدم عليه السّلام خلق نشدند و پيش از آنکه روح زندگانى باقى در آنها دميده شود مانند نطفه که عزل شود سقط ميگردند و نيز از آنحضرت نقل نموده که نطفه در رحم چهل روز ميماند پس علقه ميگردد و چهل روز ميماند پس مضغه ميگردد و چهل روز ميماند و چون چهار ماه تمام شود خداوند دو ملک آفريننده ميفرستد و آندو ميپرسند پروردگارا چه باشد پسر يا دختر سعيد يا شقى و بدستور الهى عمل مينمايند و تمام مقدّرات او ثبت و ميان دو چشمش ضبط ميشود حتى پيمان ازلى ولى چون بدنيا ميآيد فراموش کرده است و چون مدّت حمل بپايان رسيد خداوند بتوسط ملک زاجر او را از رحم مادر بيرون ميآورد و چون بحدّ رشد و کمال رسيد که در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده علامت آن احتلام است اگر نمرده باشد و نميرد دو مرتبه بحال اوّل در ضعف و ناتوانى و نفهمى و کم عقلى و بى‌دانشى بر ميگردد و محفوظاتش از بين ميرود و اگر مقدارى هم باقى بماند چيز قابل اعتنائى نيست لذا جائز است در باره او گفته شود که نميداند بعد از دانستن چيزيرا يعنى چيز قابل اعتنائى را و گفته‌اند کسيکه مداومت بقرائت قرآن داشته باشد باين حال نميرسد چون خداوند از اينحال در سوره و التّين استثنا فرموده کسانيرا که ايمان داشته باشند و اعمال صالحه بجا آورند و مراد از آن
جلد 3 صفحه 590
قرائت قرآن است و بنظر حقير مراد کسانى هستند که داراى عقائد حقه و اعمال صالحه باشند که ببرکت آنها در دنيا و آخرت از انکسار و مذلّت محفوظ خواهند بود و در بعضى از روايات ائمه اطهار اينحال بسنّ هفتاد و پنج و صد سالگى تحديد شده و مى‌بينى اى آدميزاد زمين را مرده و افتاده بائر و خشک و بى‌گياه و گل ولى چون باران رحمت الهى از آسمان بر آن نازل ميگردد بجنبش و حرکت ميآيد و مرتفع ميشود از جاى خود و ميروياند از هر صنف گل و گياه با صفا و بهجت‌آورى را و تمام اين تغييرات و تحويلات و تبديلات مذکوره از بدو خلقت تاختم آن در وجود خودت و زمين اگر اندکى فکر کنى دلالت دارد بر آنکه خداوند حقّ ثابت تغيير ناپذير است و اين تغييرات از او در عالم محقّق ميشود و او قدرت دارد که مردم مرده را دو مرتبه زنده کند چنانچه خاک مرده و نطفه مرده را زنده کرد و نسبت قدرت او بهر امرى مساوى است اگر چه اعاده مصنوع از ابتداء بآن آسانتر است ولى براى او يکسان است و نيز دلالت دارد که روز قيامت ميآيد و شکّى در آن نيست چون تمام اين تغييرات براى آنستکه آنروز بيايد و هر کس بپاداش عمل خود برسد و خداوند وعده فرموده که مردم را از قبورشان زنده بيرون آورد و خواهد آورد و اگر آخرت نبود دنيا فائده‌ئى نداشت و کيفيّت احياء موتى در سوره بقره ذيل آيه فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها و در تحت عنوان تبيين سماوى بنحو اکمل گذشت و در مجالس و قمى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که وقتى خدا بخواهد مردگانرا زنده کند چهل روز باران ميآيد پس اجزاء متفرّقه از ابدان متّصل ميشوند و گوشتها روئيده ميگردد و مردم زنده و از قبرها بيرون ميآيند ..