اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يَوم‌َ نَطوِي السَّماءَ کَطَي‌ِّ السِّجِل‌ِّ لِلکُتُب‌ِ کَما بَدَأنا أَوَّل‌َ خَلق‌ٍ نُعِيدُه‌ُ وَعداً عَلَينا إِنّا کُنّا فاعِلِين‌َ (104)
روزي که طي‌ّ مي‌کنيم آسمان را مثل طي‌ّ کردن سجل‌ّ از براي کتابها همين نحوي که ابتداء کرديم اوّل خلقت اعاده مي‌دهيم وعده‌اي است که بر خود وعده داديم محققا ما هستيم بجا آورندگان.
در اينکه آيه نظريّات مختلف است، هيئت قديم تصور کردند که طبقات
جلد 13 - صفحه 252
آسمانها مثل نقره است و کواکب در آنها مثل ميخ کوفته شده و تمام آنها دور کره زمين چرخ مي‌خورند لذا مي‌گويند:
آسمان مثل لوله کاغذ مي‌شود کنار صحراي محشر مي‌افتد. و چون اينکه قول بسيار سخيف و با استکشافات امروزه سازش ندارد و باطل است، و مفسّرين هم وجوهي گفته‌اند که بنظر تمام نيست، تحقيق مطلب که هم از اينکه آيه استفاده مي‌شود و هم از آيات ديگر، و هم از اخبار اينکه آسمانها يک هوا و فضاي لطيف است که از هواي ما و فضاي ما لطيف‌تر است، و در ابتداء امر بصورت دخان و دود بود چنانچه مي‌فرمايد: «ثُم‌َّ استَوي إِلَي السَّماءِ وَ هِي‌َ دُخان‌ٌ» فصّلت آيه 10.
و در قيامت هم بر مي‌گردد به همان حالت دخانيّت چنانچه مي‌فرمايد:
«فَارتَقِب يَوم‌َ تَأتِي السَّماءُ بِدُخان‌ٍ مُبِين‌ٍ» دخان آيه 9.
و ممکن است بلکه بعيد نيست که تعبير به دخان کنايه و اشاره باشد به تاريکي و ظلمت که قبل از خلقت شمس و قمر و ساير کواکب اينکه فضاي وسيع تاريک بوده مثل دود بنظر مي‌آيد، و در قيامت که شمس و قمر و ساير کواکب نور آنها گرفته مي‌شود نيز تاريک مي‌شود مثل دود.
(يَوم‌َ نَطوِي السَّماءَ)، طوي بمعني فناء و تغيير است که اينکه فضا بصورت دخانيّت در مي‌آيد چنانچه در تفسير علي بن ابراهيم مي‌گويد: «نطويها نفنيها و تتحوّل دخانا».
(کَطَي‌ِّ السِّجِل‌ِّ لِلکُتُب‌ِ): در تفسير علي بن ابراهيم مي‌گويد:
«السجل‌ّ اسم الملک الّذي يطوي الکتب»
و اينکه مأخوذ است از خبري که در برهان مسندا از زراره نقل نموده از حضرت صادق عليه السلام که فرمود: ملکي است نامش اسماعيل و سيصد هزار ملک در تحت فرمان او هستند، و اعمال بنده‌گان را مي‌نويسند و مي‌برند بالا، ملکي است نامش سجل‌ّ است مي‌گيرد و فقط اعمال خير و شرّ را ثبت مي‌کند و بقيه را رها مي‌کند.
جلد 13 - صفحه 253
(کَما بَدَأنا أَوَّل‌َ خَلق‌ٍ نُعِيدُه‌ُ): ظاهرا اشاره به همان خلقت سماء است که در اوّل دخان بود و سپس هم دخان مي‌شود، و ممکن است اراده تمام مخلوقات باشند که گفتند: «کل‌ّ شي‌ء يرجع الي اصله».
انسان و حيوان از خاک خلق شدند و در خاک مي‌روند و از خاک بيرون مي‌آيند، «مِنها خَلَقناکُم وَ فِيها نُعِيدُکُم وَ مِنها نُخرِجُکُم تارَةً أُخري» طه آيه 57.
(وَعداً عَلَينا): تخلّف پذير نيست (إِنّا کُنّا فاعِلِين‌َ): البته تحقّق پيدا مي‌کند.