تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلى حِينٍ (111)
وَ إِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ: و نمى‌دانم حکمت را در غير عقوبت شما، شايد که آن تأخير آزمايش باشد مر شما را، و امتحان شما يعنى با شما معامله آزمايندگان کنند. در کيفيت عمل چنانچه در آيه ديگر فرمايد «لِنَنْظُرَ کَيْفَ تَعْمَلُونَ» «1» مراد آنست که تا بر اهل عالم واضح شود که کدام از شما عناد ورزيده در کفر راسخ مى‌شود، و هر کدام از شما بوسيله معجزه بينه و حجت نيّره
«1» سوره يونس، آيه 14.
جلد 8 - صفحه 457
از آن رجوع نموده به اسلام و طاعت توجه مى‌کند.
وَ مَتاعٌ إِلى حِينٍ: و شايد که آن تأخير برخوردارى باشد شما را تا هنگامى که وقت مقرر و اجل مقدر است، و به جهت اين بهره بردن، حجت بر شما لازم گردد، و تا موعود واقع شود در وقتى که حکمت و مصلحت مقتضى آنست نه در وقت ديگر، که قبل از آن و بعد از آن باشد.
تذکره: در جلد دهم بحار روايت شده که بعد از صلح حضرت امام حسن عليه السلام با معاويه، به درخواست معاويه حضرت خطبه‌اى خواند مشتمل بر حمد و ثناى الهى بعد فرمود:
عاقلترين عاقلان، مرد پرهيزکار است، و نادان‌ترين نادانان، مرد بدکار تبه روزگار است. اى مردمان، اگر طلب کنيد بين جابلقا و جابرسا مردى که جد او رسول خدا باشد، نيابيد غير از من و برادرم حضرت حسين عليه السلام. و بدرستى که خداوند هدايت فرمود شما را به سبب جدّم حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله، و بتحقيق معاويه منازعه نمود حقى را که براى من بود، پس واگذاردم آن را به جهت اصلاح امت و محفوظ بودن خونهاى ايشان. و بيعت نموديد مرا بر اينکه مسالمه کنيد هر که را من مسالمه نمودم، و ديدم من که مسالمه نمايم و ديدم که حفظ خون بهتر است از ريختن آن، و خواستم صلاح شما را و اينکه باشد آنچه بجا آوردم حجت بر هر که تمنا کند اين امر را، بعد تلاوت فرمود «و ان ادرى لعلّه فتنة لکم و متاع الى حين» «1».
تنبيه: از اينجا معلوم مى‌شود که صلح آن حضرت اولا بر وفق حکمت و مصلحت بوده، و ثانيا امتحان و آزمايش براى مردم و تمتيع آنانى به زمانى، ثالثا پس از تصديق به امامت آن حضرت و اينکه رفتار و گفتار و برخاستن و نشستن ائمه عليهم السلام بر وفق رضاى الهى و به هيج وجه از خود رأى و اختيارى نداشتند، بنابراين چون مدافعه از دين مختلف بوده به اختلاف اغراض مبطلين از
«1» بحار الانوار، ج 44، ص 66- 65، ذيل حديث 13- عوالم العلوم و المعارف، مرحوم شيخ عبد اللّه بحرانى، ج 16، ص 173، حديث، باختصار ترجمه شده است.
جلد 8 - صفحه 458
جهت زيادى مفسده و کمى آن، و همچنين ازمنه جائرين از جهت قوت و ضعف مختلف بوده، لا جرم اختلاف پيدا کرد تکاليف ائمه به فرمان الهيه در سلوک با جائرين براى حفظ دين و متدينين: زمانى به مجاهده و مدافعه، و گاهى به مداهنه و مصالحه، و وقتى به تقيه، و زمانى به غيبت؛ و تمام آنها منطوى بر مصالح باشد، اگرچه هيچکس بر آن اطلاع نيابد.