تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ کُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَى النَّاسَ سُکارى وَ ما هُمْ بِسُکارى وَ لکِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدِيدٌ «2»
بعد از شدت قيامت، بر سبيل اجمال بيان آن مى‌فرمايد از روى تصوير و تمثيل:
يَوْمَ تَرَوْنَها: روزى که بينيد آن زلزله را از شدت دهشت و وحشت. تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ: غافل شود و بيخبر گردد هر زن شير دهنده از آن فرزندى که شير دهد او را، يعنى با وجود شدت شفقت و مرحمت زن شيرده بر بچّه خود. چون زلزله قيامت حادث گردد از غايت هول، آن پستان را از دهن فرزند بردارد و بکند و از او غافل شود و او را فراموش کند و بياد نياورد.
وصف دوم قيامت: وَ تَضَعُ کُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها: و بنهد هر زنى که صاحب بار باشد، بار خود را، يعنى بيفکند هر زن آبستن بچه شکم خود را از شدت هول و وحشت و آن را سقط کند. 2- غافل شود هر زن شيرده از طفل خود بدون فطام و بيندازد هر زن آبستن بچه خود را بدون تام. بعضى به اين آيه استدلال نموده‌اند که زلزله در دنيا باشد، زيرا رضاع و وضع حمل جز اين نيست که در دنيا تصور شود. و کسانى که قائل مى‌باشند که زلزله در قيامت است، گويند: آيه در مقام تهويل امر قيامت و تعظيم شدائد آنست، يعنى شدت هول آن روز طورى است که اگر زن شيرده آنجا باشد بچه خود را رها کند و اگر
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 132، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 11
حامله‌اى باشد سقط کند.
وصف سوم قيامت آنکه: وَ تَرَى النَّاسَ سُکارى: و ببينى اى بيننده همه مردمان را از شدت هول آن روز به حالت مستى، يعنى مانند مستان که عقل و تميز از ايشان زايل شده باشد. يا گمان کنى همه مردمان مستانند. وَ ما هُمْ بِسُکارى: و حال آنکه ايشان نباشند مستان از روى حقيقت، زيرا زوال عقل ز خوف و حيرت سکر نباشد اگرچه بنظر مانند سکر نمايد، پس واقعا مست نيستند بلکه داهيه عظيمه قيامت، آنها را مانند مست گردانيده است. وَ لکِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدِيدٌ: و لکن عذاب خداى تعالى سخت است و به جهت هول و دهشت آن، مدهوش نمايند (اين تعليل شباهت ايشان است به سکارى).
شأن نزول: از عمران بن حصين، و ابو سعيد خدرى مروى است که اين دو آيه در شب نازل شد در غزوه بنى مصطلق، حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله فرمود تا همه توقف نموده، مجتمع شدند و اين دو آيه را تلاوت فرمود. همه به گريه آمدند و هيچوقت آنقدر گريه نکرده بودند. چون روز شد، هيچکس زين از پشت اسبان نگرفت و خيمه نزد و طعام نپخت. بعضى گريه مى‌کردند، جمعى محزون سر به زانو گذاشته، حضرت فرمود: مى‌دانيد آن چه روزى خواهد بود؟ گفتند: خدا و رسول داناتر است. فرمود: آن روز خداى تعالى «آدم» را امر فرمايد که برخيز بعضى از فرزندان خود را به جهنم فرست. گويد: چند نفر؟ خطاب رسد از هزار نفر نهصد و نود و نه نفر به جهنم و يکى را به بهشت. اصحاب چون شنيدند، صداى اللّه اکبر بلند، مشغول گريه شدند. عرض کردند: ناجى کيست؟ فرمود: با مژده و خوشدل باشيد و کار خود را اصلاح کنيد که از جنس شما دو خلق باشند يأجوج و مأجوج و از حد و حصر متجاوزند، نهايت آنها جز خدا نداند. تمام آنها با کافران ديگر اهل جهنمند و عدد شما در جنب آنها مانند يک موى سفيد است در گاو سياه، اميدوارم شما ربع اهل بهشت باشيد. خوشحال شدند، بعد فرمود:
اميدوارم ثلث اهل بهشت باشيد، زبان به تکبير و تحميد گشودند. فرمود:
اميدوارم دو ثلث شما باشيد و اهل بهشت صد و بيست صف، و هشتاد صف امت من، و هفتاد هزار از اين قبيل باشند که بى‌حساب به بهشت روند. عمر
جلد 9 - صفحه 12
برخاست و گفت: هفتاد هزار بى‌حساب به بهشت روند؟!! فرمود: بلى! با هر صف، هفتاد هزار نفر به بهشت روند. «1» تنبيه: بخشايش سبحانى نامتناهى است، لکن چون عاقبت امر مجهول است، لذا نبايد شخص بدينگونه بشارات اطمينان کامل حاصل کرده در تدارک اعمال سستى ورزد.
حضرت امير المؤمنين عليه السلام در کتابت به اهل مصر مى‌فرمايد: يا عباد اللّه إنّ بعد البعث ما هو اشدّ من القبر يوم يشيب فيه الصّغير و يسکر فيه الکبير و يسقط فيه الجنين و تذهل کلّ مرضعة عمّا ارضعت يوم عبوس قمطرير يوم کان شرّه مستطير انّ فزع ذلک اليوم ليرهب الملائکة الّذين لا ذنب لهم ...
اى بندگان خدا، بدرستى که آنچه بعد از بعث است شديدتر باشد از قبر؛ روزى است که پير شود صغير، و مست گردد کبير، و ساقط شود در آن جنين، و غافل شود هر زن شيرده از بچه خود، روزى که ترش روى و سخت باشد، روزى که شدت هول آن روز آشکارا و به همه عاصيان رسد، بدرستى که فزع آن روز بترس اندازد ملائکه را که گناه ندارند، و لرزاند کوههاى مانند ميخ را، و زمينى که مانند گهواره است، و منشق شود آسمان. پس آسمانها سست و مانند پشم رنگين زده شده گردد و متغير گردد، پس گويا گلهاى سرخ مانند روغن زيت است. و مى‌باشد کوههاى سرب آب شده بعد از آنکه شديد و سخت باشند، و دميده شود در صور. پس به فزع آيد هر که در آسمان و زمين است مگر آن را که خدا خواهد. پس چگونه است حال کسى که معصيت نموده به گوش و چشم و زبان و دست و پا و فرج و شکم اگر خدا نيامرزد و ترحم نفرمايد. «2».