تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَکُمْ وَ نُقِرُّ فِي الْأَرْحامِ ما نَشاءُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَ مِنْکُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً وَ تَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ «5»
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 135، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 15
چون اکثر جدال اهل کفر و شرک در باب بعث و نشور است، لذا حق تعالى به دليل ساطع و برهان لامع، بيان تحقق و وقوع آن را فرمايد:
يا أَيُّهَا النَّاسُ: اى گروه مردمان. إِنْ کُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ: اگر هستيد شما در شک از برانگيختن و مبعوث نمودن حق تعالى همه مردمان را و مى‌گوئيد که اعاده اجساد مقدور و ممکن نيست بر ذات سبحانى؛ آخر قدرى تأمل و تفکر کنيد در اول حال خود که ظهور و بروزى نداشتيد. فَإِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ تُرابٍ: پس بدرستى که آفريديم پدر شما را از خاک، و آدم اصل و همه شما فرع او هستيد. و هر که قادر باشد که آدمى به تمام خلقت و صورت از خاک بيافريند، البته توانا خواهد بود که گوشت و استخوان پوسيده را جمع و دو مرتبه به هيئت و صورت اوليه در آورد. يا آنکه آفريد انسان را از منى و خون حيض، و اين دو توليد شوند از اغذيه. و اغذيه يا حيوانى است يا نباتى، و غذاى حيوان منتهى شود قطعا به سبب تسلسل به نبات، و نبات هم توليد شود از زمين و آب. پس صحيح است فرمايش خلق انسانى از خاک.
بعد از آن شروع به بيان مراتب شش گانه مى‌فرمايد:
مرتبه اول: ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ: پس از منى، و آن آبى است که از پشت مرد و سينه زن در رحم جمع مى‌شود.
مرتبه دوم: ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ: پس از مقدار خون بسته.
مرتبه سوم: ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ: پس از قطعه گوشت به مقدارى که بجايند. مُخَلَّقَةٍ:
تمام خلقت که در او هيچ نقص و عيبى نباشد. وَ غَيْرِ مُخَلَّقَةٍ: و ناتمام خلقت که در بعضى اجزاى آن نقصانى باشد، يا مصور و غير مصور. واحدى در تفسير خود «وسيط» ذکر نموده که: غير مخلقه در سقط است که بعضى از آن مصور باشد. خلاصه آنکه ما شما را منتقل ساختيم از جائى بجائى و از حالى به حالى
جلد 9 - صفحه 16
و از هيئتى به هيئتى. لِنُبَيِّنَ لَکُمْ: تا بيان نمائيم براى شما به اين انتقال بر سبيل تدريج قدرت و حکمت خود را.
تبصره: اين فرمايش ناظر به وجه استدلال است، يعنى تا استدلال کنيد بر اين احوال بر مبدء و معاد، و تأمل نمائيد که هر چه قابل تغير و فساد تکون است بار ديگر قبول آن مى‌تواند کرد. و ذاتى که قادر باشد که خلق بشر کند از خاک.
اولا، پس از آن نطفه ثانيا، که هيچ مناسبتى بين آندو نيست، و نطفه را علقه گردانيد ثالثا، و اين افعال مثبت و مبين است قدرت و حکمت الهى را که به ذکر، احاطه آن نتوان نمود و به وصف به کنه آن نتوان رسيد.
وَ نُقِرُّ فِي الْأَرْحامِ ما نَشاءُ: و قرار مى‌دهيم و باقى مى‌گذاريم در رحمها آنچه خواهيم که قرار دهيم و باقى گذاريم، يعنى جنينى را که مشيت ما تعلق يابد که سقط نشود در رحم بماند. إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى: تا مدتى که نام برده شده که زمان وضع است، يعنى تا زمانى که معين و مقرر شده در لوح که وضع در آن واقع شود، و اقل آن ششماه و اکثر آن ده ماه است.
ابن مسعود روايت نموده که چون نطفه در رحم مادر قرار گيرد، حق تعالى ملکى را بر آن موکل سازد، آن ملک گويد: بار خدايا اين نطفه تام باشد يا غير تام. اگر خطاب رسد غير تام، او را بيندازد؛ و اگر خطاب شود تام، گويد: خدايا مرد باشد يا زن، رزق او از کجا خواهد بود، اجلش چقدر است، سعيد باشد يا شقى. خطاب فرمايد: در لوح محفوظ نگاه کن و آن را بنويس و نگاهدار نسخه آن را. ملک همه صفات او را از آنجا نويسد و نزد خود نگاهدارد و ملازم حال او باشد تا زمان حمل، بعد از آن به امر الهى او را از شکم مادر بيرون آورد که مرتبه چهارم باشد «1» چنانکه فرمايد:
ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلًا: پس بيرون آوريم شما را از شکم مادران در حالتى که کودک باشيد که از غايت ضعف و ناتوانى به امور خود قيام نتوانيد نمود.
مرتبه پنجم: ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ: يعنى شير خورديد و به آن پرورش يافتيد، به
«1». تفسير ابو الفتوح رازى، ج 8، ص 72، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 17
سن جوانى درآييد، پس برسيد به کمال سختيهاى خود در قوت عقل، يعنى نهايت قوت و غايت فهم و خرد که آن ميان سى و چهل سالگى است. نزد بعضى از هيجده سالگى يا زمان احتلام تا چهل سالگى است؛ و اول اصح باشد.
مرتبه ششم: وَ مِنْکُمْ مَنْ يُتَوَفَّى: و بعضى از شما کسى باشد که وفات يابد نزد بلوغ يا قبل از آن، يعنى در حالت کودکى يا جوانى بميرد و فوت کند. و مِنْکُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ: و بعضى از شما کسى باشد که رد کرده شود تا پست‌ترين زندگانى که سن خرافت و نهايت پيرى است. على بن ابراهيم از حضرت باقر و صادق عليهما السلام فرمود: وقتى برسد بنده به صد سال، پس آن ارذل عمر مى‌باشد. «1» لِکَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً: تا اينکه نداند بعد از دانستن امور چيزى را، يعنى به حالت کودکى باز گردد، که آن سخافت عقل و قلت فهم است، پس هر چه دانسته باشد فراموش کند.
تنبيه: در عود آدمى از نهايت به بدايت، اشارت است به آنکه قدرت کامله الهيه عاجز نيست از اعاده، چنانکه در بدايه ظهور يافته. پس آيه استدلال دوم است بر امکان بعث بر آنچه عارض آدمى مى‌شود در سنوات از امور مختلفه و احوال متضاده؛ چه هر که قادر بر اين باشد، قادر بر نظاير آن خواهد بود. و حق تعالى سن خرافت را «ارذل العمر» فرموده، زيرا آدمى در آن اميد به صحت و قوت ندارد، بلکه هر چند برمى‌آيد، خفت عقل و ضعف بدن و ذلت او بيشتر مى‌گردد و پيوسته مترقب موت و فنا باشد؛ به خلاف حال طفوليت که در آن اميدوارى تمام به قوت و کمال عقل دارد. و لذا گفته‌اند: پيرى يکى از دو موت است، مقدم شود يکى، و مؤخر شود ديگرى. و رفتن علم يا نسبت به جميع معلومات، يا به اعتبار اکثر، چه رفتن جميع بر اکثر کثير الاستعمال است.
عکرمه نقل نموده: هر که تلاوت قرآن نمايد، حق تعالى او را از خرافت و نقص عقل نگهدارد به دليل قوله تعالى «ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا
«1». تفسير على بن ابراهيم، ج 2، ص 78 و 79، چاپ کتابفروشى علّامه قم.
جلد 9 - صفحه 18
وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ» و عمل صالح را تفسير به قرائت قرآن نموده. «1» بعد از آن استدلال ديگر فرمايد بر بعث:
وَ تَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً: و مى‌بينى اى آدمى زمين را در حالتى که خشک و بى‌رونق و پژمرده و مانند مرده افسرده است. فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ: پس چون فرو فرستيم از ابر، بر آن زمين آب باران را. اهْتَزَّتْ: جنبش کند آن زمين به گياه مانند کسى که از روى نشاط در اهتزاز و حرکت آيد. وَ رَبَتْ: و زياد کند و برآيد. وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ: و بروياند از هر صنفى از نبات که تر و تازه و نيکو و با بهجت باشد؛ پس قادرى که زمين مرده را به آبى زنده سازد، البته توانا است بر آنکه اجزاى مردگان را جمع ساخته به همان حال اوليه در آورد.
تبصره: اين استدلال سوم است بر بعث و حشر بدين تقرير:
شخص عاقل منصف که تأمل و تفکر نمايد، زمين را در فصل زمستان مانند مرده ببيند، به هيچ وجه آثار حيات از آن ظاهر نيست؛ در فصل بهار باران نازل آيد، آن را به جنبش آرد و انواع نباتات و رياحين با طراوت و نضارت به جلوه در آيد، هر يکى را رنگى، گلى، بوئى، شکلى، طعمى و خاصيتى به قدرت کامله سبحانى که عقول را واله و متحير سازد. پس ذاتى که قادر است بر زنده کردن زمين بعد از مردنش، البته قادر خواهد بود بر زنده نمودن انسان بعد از مردنش.
برهان ديگر: آنکه دانه وقتى به زير خاک رود، به مقتضاى طبعى بايد فاسد و متعفن گردد، زيرا هر يک از خاک و آب کافى است در حصول عفونت و فساد حبوبات، چه برسد که هر دو جمع شوند. با وجود بر اين، به قدرت سبحانى چيزى که به عادت طبعى موجب فساد است مايه صلاح گردد؛ به اين وجه که شکافته شود به دو قسمت: يکى را ميل به علوى يعنى ساقه، و ديگرى ميل به سفلى يعنى ريشه، با وجود اتحاد عنصر و اتحاد دانه و آب و هوا و خاک و جميع لوازمات. آيا اين دلالت ندارد به دلالت واضحه بر قدرت کامله الهيه؟ پس اين قادر که قدرتش جريان دارد نسبت به تمامى موجودات، چگونه عاجز شود از
«1». مجمع البيان، ج 4، ص 71، چاپ کتابخانه آية اللّه العظمى المرعشى النجفى.
جلد 9 - صفحه 19
جمع و فراهم آوردن اجزاء متفرقه و ترکيب اعضا و زنده کردن مردگان؟ حاشا و کلّا، البته برهان عقلى حکم نمايد که البته قادر خواهد بود.