تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ يَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (142)
ترجمه
آيا گمان داشتيد که داخل ميشويد در بهشت و هنوز بشهود نرساند است خدا آنان را که جهاد نمودند از شما با آنکه بشهود رسانده باشد صبر کنندگانرا.
تفسير
خداوند دو علم دارد بتمام موجودات يکى در مرتبه ذات که گاهى از آن بقضا تعبير ميکنند بلا تشبيه مانند عالمى که علم دارد بتمام جزئيات مسائلى که در گنجينه خاطر او موجود است ديگر در مرتبه خارج که تمام موجودات صفحه علم الهى هستند و از اين مرتبه تعبير بقدر مى‌نمايند مانند عالمى که يک يک مسائل را در ذهن حاضر مى‌نمايد براى تدريس و بيان علم اول محقق است بتحقق ذات بلکه عين او است علم دوم محقق است بتحقيق خارجى لهذا تا موجود در خارج وجود پيدا نکند قدر با قضا مطابق نميشود و علم خارجى با علم ذاتى توافق پيدا نمى‌کند و در اين آيه علم دوم مراد است که آن عبارت است از شهود خارجى يعنى متوقع بوديد که ببهشت برويد با آنکه هنوز جهاد و صبر ننموده بوديد با آنکه بهشت را ارزان به کسى نمى‌فروشند بلکه بصبر و مجاهده بايد تحصيل نمود عياشى از حضرت صادق (ع) در اين آيه روايت نموده است که خداوند قبل از ايجاد موجودات در عالم ذر علم داشت بمجاهدين و غير مجاهدين چنانچه علم داشت باجل آنها قبل از حلول آن و مشاهده مردم حقير عرض ميکنم گويا ميخواهند بفرمايند از ظاهر آيه مبادا تصور شود که علم خداوند حادث است و قديم نبوده و چون علم خداوند حضورى و عينى
جلد 1 صفحه 503
است از صفحه خارج تعبير بعلم شده است و تا علم ازلى تعلق نگرفته باشد به جهاد و صبر مجاهدين و صابرين و دخول بهشت آنها جهاد و صبر نمى‌کنند و داخل بهشت نمى‌شوند و چون چنين است بايد چنين شود
نابرده رنج گنج ميسر نميشود
مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد
بلبلى کو ستم خار تحمل نکند
بهتر آنستکه ديگر سخن گل نکند
و يعلم الصابرين بکسر ميم نيز قرائت شده است و بنابراين عطف است بر يعلم سابق و حاجت بتقدير کلمه ان نيست و واو عاطفه است بخلاف قرائت نصب که واو معيت است و واو صرف نيز گويند و سر نزول آيات متشابهات با آنکه در اين آيه مقصود معلوم است در ذيل آيه هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْکَ الْکِتابَ در اوائل اين سوره گذشت که عمده احتياج بمعصوم است.