اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَم حَسِبتُم أَن تَدخُلُوا الجَنَّةَ وَ لَمّا يَعلَم‌ِ اللّه‌ُ الَّذِين‌َ جاهَدُوا مِنکُم وَ يَعلَم‌َ الصّابِرِين‌َ (142)
(آيا گمان ميکنيد که بمجرّد اظهار اسلام داخل بهشت خواهيد شد و حال آنکه هنوز امتحان نداده‌ايد تا معلوم گردد که مجاهدين شما و صابرين کيانند و با غير اينها امتياز پيدا کنند.
اينکه آيه راجع بآيت شريفه قرآن است که در موضوع آزمايش وارد شده مثل آيه شريفه بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ، الم أَ حَسِب‌َ النّاس‌ُ أَن يُترَکُوا أَن يَقُولُوا آمَنّا وَ هُم لا يُفتَنُون‌َ عنکبوت آيه ثانية، و آيات سابقه و اخبار بسياري مثل حديث مروي در برهان از حضرت صادق عليه السّلام
و اللّه لتمحصن‌ّ و اللّه لتميزن‌ّ و اللّه لتغربلن‌ّ الحديث
و غير اينها.
و موضوع امتحان براي کشف باطن است و مراتب ايمان و اخلاق و عبادات و ممکن است گفته شود که تمام فعال الهي نسبت ببندگان از تکوينيات و تشريعيات
جلد 4 - صفحه 371
امتحان آنها است، و بسا بيک فعل نسبت بيک بنده هزارها بنده‌گان امتحان ميشوند مثلا يک نفر را خداوند غني ميکند خودش و عيالش و اولادش و خويشاوندانش و دوستانش و دشمنانش و همسايگانش و ساير اغنياء و فقراء امتحان ميشوند.
أَم حَسِبتُم حسبان بمعني گمان است شامل يقين و ظن‌ّ ميشود.
أَن تَدخُلُوا الجَنَّةَ خطاب بمؤمنين است يعني مجرد اظهار ايمان و اقرار بشهادتين باعث دخول جنّة نميشود فقط احکام ظاهريه اسلام بر آنها بار ميشود از طهارت بدن و حفظ جان و مال و حلّيت ذبيحه و جواز ازدواج و توارث و امثال اينها و اما آثار اخروي دخول بهشت، نجات از عذاب، نيل بسعادت و غير اينها مربوط بباطن و عقيده قلبي و رسوخ ايمان و ثبات قدم است.
وَ لَمّا يَعلَم‌ِ اللّه‌ُ بر خداوند چيزي مجهول نيست تا پس از امتحان معلوم گردد، اگر چه ظاهر اينکه جمله لو خلّي و طبعه قطع نظر از قرائن داخليه و خارجيه عقليه و لفظيه، حاليه و مقاليه اقتضاء اينکه معني دارد، لکن چون بدليل عقل و شرع کتاب و اخبار ثابت و محقق است که علم الهي ذاتيست و عين ذات است و نقص در مبدء نيست و محل حوادث و تغييرات و حالات مختلفه نميباشد و اينکه جزو قرائن متصله است نميگذارد ظهوري منعقد شود تا احتياج بدليل خارجي داشته باشيم تا بگوئيم خلاف ظاهر مراد است مثل استَوي عَلَي العَرش‌ِ سوره يونس آيه 3، بَل يَداه‌ُ مَبسُوطَتان‌ِ مائده آيه 64، وَ جاءَ رَبُّک‌َ الفجر آيه 22، يُحِب‌ُّ التَّوّابِين‌َ بقره آيه 222، عَدُوٌّ لِلکافِرِين‌َ سوره آيه، و امثال اينها از آيات و اخبار که قرينه عقليه دارد که خداوند جسم نيست، دست ندارد، بر جايي قرار نميگيرد، آمد و رفت ندارد، محبت و عداوت و بغض و امثال اينها در او راه ندارد.
حتي صفاتي که از براي او ثابت شده مثل عالم، قادر، حي‌ّ، مريد، مدرک،
جلد 4 - صفحه 372
بصير، سميع و امثال آنها بمعني صفتيت که عارض ذات شود نيست (کمال توحيده نفي الصفات عنه لشهادة کل‌ّ صفة انّها غير الموصوف و شهادة کل‌ّ موصوف انّه غير الصفة الخبر).
پس مراد معلوم شدن بر خود طرف و سايرين است که مؤمن حقيقي از مؤمن صوري امتياز پيدا کنند، و جميع امتحانات الهي از اينکه باب است.
الَّذِين‌َ جاهَدُوا مِنکُم جهاد يکي از فروع مهمه اسلام است و يکي از عبادتهاي بزرگ دين است و احکام و مسائل و فروع آن بسيار است، حتي فقهاء يک کتاب بنام کتاب جهاد نوشته در کتب فقهيه لکن چون بمذهب شيعه يکي از شرائط آن اذن امام يا نائب خاص امام است و در زمان غيبت اينکه شرط مفقود است و لکن بجاي آن دفاع واجب در صورتي که حفظ بيضه اسلام منوط بآن باشد باذن مجتهد جامع الشرائط و حکم او.
و در بعض موارد شخصيه هم بسا دفاع لازم باشد در جايي که جان و مال و عرض مسلمان در خطر باشد و دشمن حمله کند، و در بسياري از احکام با جهاد شرکت دارند.
و يکي از اقسام جهاد جهاد با نفس است که هواهاي نفساني بمساعدت شياطين انسي و جنّي و جلوه‌هاي دنيوي انسان را بر مخالفت اوامر شرعي و ارتکاب مناهي شرعيه وادار ميکند، که گفتند انسان سه دشمن دارد: دنيا، شيطان، نفس، دنيا خود را جلوه ميدهد، نفس مايل ميشود، شيطان اغوا ميکند أَ فَرَأَيت‌َ مَن‌ِ اتَّخَذَ إِلهَه‌ُ هَواه‌ُ جاثيه آيه 23، إِن‌َّ النَّفس‌َ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ يوسف آيه 53 و آن را جهاد اکبر گفتند.
وَ يَعلَم‌َ الصّابِرِين‌َ صبر بر طاعت و صبر بر ترک معصيت و صبر در بلاء، و گذشت که صبر يک معناي عامي دارد که در هر موردي بنامي گويند:
جلد 4 - صفحه 373
صبر در جهاد- شجاعت، بر ترک محرمات- تقوي، بر زخارف دنيوي- زهد، بر فعل واجبات- طاعة، بر ترک قبايح- عفت، بر حفظ ناموس- غيرت و غير اينها.
و اينکه آيه اگر چه شأن نزولش در غزوه احد است لکن شامل جميع موارد ميشود و بر عمومش محفوظ است، و گفتند مورد مخصص نيست مثل موارد ديگر