تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ کَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَ کَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ وَ مَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُکْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يَشاءُ «18»
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ: آيا نمى‌بينى و نمى‌دانى اى مکلف اينکه خدا را سجده مى‌کنند ذات يگانه سبحانى را. مَنْ فِي السَّماواتِ: هر که در آسمانهاست از اصناف ملائکه به طوع و رغبت. وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ: و هر که در زمين است از مؤمنان جن و انس از روى طاعت و عبادت. وَ الشَّمْسُ: و سجده مى‌کند خدا را آفتاب به طلوع و غروب که متضمن خضوع و ذلت اوست در انقياد.
وَ الْقَمَرُ: و سجده مى‌کند ماه به شروق و افوق خود که کاشف است از امتثال و اطاعت.
وَ النُّجُومُ: و هم چنين ستارگان به رفتن و آمدن بر وفق مأمور.
وَ الْجِبالُ: و کوهها به جريان چشمه‌ها و پرورش معادن بر طريق انقياد.
وَ الشَّجَرُ: و درختان به سايه انداختن که موجب فروتنى و مذلت است.
وَ الدَّوَابُ: و جنبندگان به عجائب ترکيب و به کوچکى و افتادگى و انجام دادن وظيفه خود.
مراد آنکه ذوى العقول مانند ملائکه و جن و انس، ساجد حضرت احديت‌اند از روى طوع و رغبت به طاعت و عبادت، و غير ذوى العقول مانند آفتاب و ماه و کوه و درخت بر سبيل تسخير و ابا نداشتن از تدبير ملک قدير، يا از جهت دلالت
جلد 9 - صفحه 33
نمودن آنها به ذلّ و خضوع خود بر عظمت مدبر و وجود صانع که مستجمع تمام صفات و منزه از کليّه نقايص مى‌باشد که بدان سبب مستحق عبادت و سجود است.
وَ کَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ: و سجده مى‌کنند خداى را سجده اطاعت بسيارى از مردم. وَ کَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ: و جماعت بسيارى از مردمان به جهت ابا کردن از سجود، سزاوار شده است بر ايشان عذاب، يعنى به جهت امتناع از سجود و انقياد امر حق و اصرار بر کفر و معصيت، حکم شده است بر آنها به عقوبت در دنيا و آخرت. از مجاهد نقل شده کفارى که سجده نکنند خداى را، سايه آنها به سجده حق قيام نمايد لقوله تعالى: «وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ. «1» نکته: مراد به کثرت در جمله اولى کثرت است فى حد ذاته نه نسبت به جميع مردمان، پس آن منافى آيه «وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّکُورُ» نباشد. و کثرت ثانيه اعم است از فى حد ذاته و نسبت به غير خود از افراد مؤمنان.
تنبيه: در احقاق بيان نموده که سجود به حسب حقيقت، گذاردن پيشانى بر زمين نيست، چه اگر کسى از روى استهزاء پيش کسى پيشانى بر زمين نهد آن را از سجده نشمارند، بلکه سجده نشان خضوع، ذل و نهايت تواضع و تضرع و غايت تعظيم است. بنابراين همه ذرات عالم مر ذات يگانه الهى را خاشع و خاضعند به دلالت حال که افصح است از دلالت مقال. «2» بيان ديگر آنکه: سجود عبارت است از غايت خضوع و تذلل و انقياد، خواه به اراده و اختيار باشد يا به قهر و اضطرار. پس جمادات چون براى آنها اختيار و اراده نيست، پس آنها کاملا در انقياد و خضوع هستند نسبت به آنچه خدا از آنها اراده فرموده، پس هميشه در سجود و انقياد باشند براى خالق و تسبيح نمايند ذات سبحانى را به لسان ذل و امکان و افتقار. و همچنين حيواناتى که قوه ناطقه ندارند، آنها هم منقاد امر حق مى‌باشند. اما ذوى العقول پس چون داراى اراده و
«1». تفسير ابو الفتوح رازى، ج 8، ص 82، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
«2». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 146 به نقل از احقاق، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 34
اختيارند از جهت امکان و افتقار و انقياد به امور تکوينيه مانند جمادات در سجود و تسبيحند، و از جهت امور اراديه تکليفيه منقسمند به دو قسم: دسته ملائکه که تمام معصوم از گناه، ساجد و منقادند. دسته ديگر مردمان، آنها هم دو قسمند:
يک طبقه مطيع و منقاد امر حق، و دسته ديگر عاصى هستند از جهت انقياد ارادى اگرچه از جهت تکوينى مطيعند، زيرا بجا نياورند آنچه را ممکن است از انقياد؛ و لذا خداى تعالى تقسيم فرموده در آيه کريمه به دو قسم «وَ کَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَ کَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ».
وَ مَنْ يُهِنِ اللَّهُ: و هر که را خوار گرداند خدا در آخرت به عذاب به جهت کفر و طغيان. فَما لَهُ مِنْ مُکْرِمٍ: پس نيست مر او را هيچ گرامى کننده و نوازنده به سعادت مثوبت و وارد ساختن او در دار کرامت، زيرا مالک مثوبت و عقوبت نيست مگر ذات سبحانى جل جلاله. إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يَشاءُ: بدرستى که خداى تعالى بجا مى‌آورد آنچه خواهد از اکرام و اهانت بر وفق و مقتضاى عمل عاملين و اعتقاد معتقدين، و هيچکس نتواند او را منع نمايد، زيرا ذات الهى قادر و غالب مطلق، و غير او در نهايت عجز و افتقار و مذلت و احتياجند.