اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ لَم تَرَ أَن‌َّ اللّه‌َ يَسجُدُ لَه‌ُ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ مَن فِي الأَرض‌ِ وَ الشَّمس‌ُ وَ القَمَرُ وَ النُّجُوم‌ُ وَ الجِبال‌ُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَاب‌ُّ وَ کَثِيرٌ مِن‌َ النّاس‌ِ وَ کَثِيرٌ حَق‌َّ عَلَيه‌ِ العَذاب‌ُ وَ مَن يُهِن‌ِ اللّه‌ُ فَما لَه‌ُ مِن مُکرِم‌ٍ إِن‌َّ اللّه‌َ يَفعَل‌ُ ما يَشاءُ «18»
آيا نمي‌بيني خداوند تبارک و تعالي را که سجده مي‌کنند او را هر کس که در آسمانها و کساني که در زمين هستند و خورشيد و ماه و ستارگان و کوه‌ها و درخت و دواب‌ّ جنبنده‌ها و بسياري از انسان و کثيري ثابت و حق‌ّ شده بر او عذاب.
اينکه آيه شريفه يکي از آياتي است که دلالت صريح دارد بر اينکه تمام موجودات عالم حتّي حيوانات و جمادات و نباتات عقل و شعور دارند و عبادت پروردگار خود مي‌کنند و در پيشگاه احديّت سجده مي‌کنند چنانچه مي‌فرمايد:
«تُسَبِّح‌ُ لَه‌ُ السَّماوات‌ُ السَّبع‌ُ وَ الأَرض‌ُ وَ مَن فِيهِن‌َّ وَ إِن مِن شَي‌ءٍ إِلّا يُسَبِّح‌ُ بِحَمدِه‌ِ وَ لکِن لا تَفقَهُون‌َ تَسبِيحَهُم» اسري آيه 46.
و آيات ديگر، و کساني که اينکه آيات را حمل بر سجده تکويني کردند که وجود اينها دليل بر وجود صانع و خالق آنها است خلاف نص‌ّ آيات است. زيرا کثيري از ناس که حق‌ّ است بر او عذاب سجده تکويني را دارند باين معني و تسبيح تکويني آنها تفقه مي‌شود، و اينکه سجده و تسبيح تشريعي است که عبادت پروردگار مي‌کنند و عقل و شعور دارند، و قضيّه هدهد و مورچه در سوره نمل و قضيه خطاب به آسمانها و زمينها که فرمود: «فَقال‌َ لَها وَ لِلأَرض‌ِ ائتِيا طَوعاً أَو کَرهاً قالَتا أَتَينا طائِعِين‌َ» فصلّت آيه 10. و غير اينها تماما صريح در اينکه موضوع است و اخبار دالّه بر اينکه مطلب هم بسيار است مثل تسبيح سنگ ريزه و سوسمار، و اخبار مشتمل بر ذکر حيوانات و غير اينها.
(أَ لَم تَرَ): خطاب بحضرت رسول است لکن بتمام مکلفين که البتّه مي‌بينند اگر معرفت داشته باشند، و اينکه که خطاب مخصوص آن حضرت شد چون او عالم
جلد 13 - صفحه 281
است و مشاهده مي‌کند و افعال و اقوال آنها را مي‌فهمد.
(أَن‌َّ اللّه‌َ يَسجُدُ لَه‌ُ مَن فِي السَّماوات‌ِ): ملائکه و روحانيّون و حمله عرش و حوران و غلمان بهشتي تماما.
(وَ مَن فِي الأَرض‌ِ): اهل ايمان از جن‌ّ و انس.
(وَ الشَّمس‌ُ وَ القَمَرُ وَ النُّجُوم‌ُ وَ الجِبال‌ُ وَ الشَّجَرُ): يعني جنس شجر که شامل تمام اشجار شود.
(وَ الدَّوَاب‌ُّ): از طيور و وحوش و انعام و حشرات.
(وَ کَثِيرٌ مِن‌َ النّاس‌ِ): از انبياء و اولياء و اهل ايمان.
(وَ کَثِيرٌ حَق‌َّ عَلَيه‌ِ العَذاب‌ُ): از مشرکين و کفّار و من في حکمهم، غاية الامر سجده هر کدام بنحو مناسب خود او است، و در شريعت سجده نماز و شکر و سجده تلاوت و سجده سهو و سجده فراموش شده و سجده خضوع و خشوع تشريع شده وَ مَن يُهِن‌ِ اللّه‌ُ فَما لَه‌ُ مِن مُکرِم‌ٍ إِن‌َّ اللّه‌َ يَفعَل‌ُ ما يَشاءُ و کسي را که خداوند خوار کند پس نيست براي او کسي که اکرام کند او را.
(وَ مَن يُهِن‌ِ اللّه‌ُ): اهانت خدا انحايي دارد امّا در دنيا بسا بنده را به خود وا مي‌گذارد: «فَذَرهُم يَخُوضُوا وَ يَلعَبُوا حَتّي يُلاقُوا يَومَهُم‌ُ الَّذِي يُوعَدُون‌َ) زخرف آيه 83.
و بسا آلوده به مال و جاه و زخارف دنيوي مي‌کند: (إِنَّما نُملِي لَهُم لِيَزدادُوا إِثماً وَ لَهُم عَذاب‌ٌ مُهِين‌ٌ) آل عمران آيه 172. و بسا به ابتلائات دنيوي از فقر و مرض و گرفتار ظالم و فراق احبّه و ساير ابتلائات: «وَ ما أَصابَکُم مِن مُصِيبَةٍ فَبِما کَسَبَت أَيدِيکُم)
جلد 13 - صفحه 282
کَسَبَت أَيدِيکُم) شوري آيه 49.
«إِن‌َّ اللّه‌َ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوم‌ٍ حَتّي يُغَيِّرُوا ما بِأَنفُسِهِم» رعد آيه 12. بسا به عذابهاي مهلکه چنانچه بر امم سابقه نازل شده.
و امّا در آخرت بعد از رحمت، لعن، عدم تکلّم با آنها، سختي جان دادن، عذاب قبر، عالم برزخ، اهوال قيامت، عذاب جهنّم، و ساير عقوبتها.
(فَما لَه‌ُ مِن مُکرِم‌ٍ): که او را از اينکه نوع گرفتاري‌ها نجات دهد نه در دنيا و نه در آخرت و باو عنايتي نمايد.
(إِن‌َّ اللّه‌َ يَفعَل‌ُ ما يَشاءُ): کسي را قدرت نيست در مقابل خدا عرض اندام کند هر چه حکمتش تقاضا کند از رحمت و عذاب نجات و هلاکت مي‌کند.