تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِکُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَ سَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاکِرِينَ (144)
جلد 1 صفحه 504
ترجمه
و نيست محمد (ص) مگر پيغمبرى که بتحقيق گذشته‌اند پيش از او پيغمبران آيا پس اگر مرده بود يا کشته شده بود برميگشتيد از دين با عقاب خودتان و هر که برگردد از دين بدو پاشنه پاى خود پس هرگز ضرر نمى‌رساند خدا را به چيزى و بزودى جزا ميدهد خداوند شکرگزاران را.
تفسير
بعضى گفته‌اند در جنگ احد پس از نداى شيطان و اخبار از قتل حضرت رسول (ص) بعضى از مسلمانان گفتند خوب است عبد اللّه ابن ابى از ابو سفيان براى ما امان بگيرد و بعضى گفتند اگر پيغمبر بود کشته نمى‌شد برگرديد بدين خودتان و اين هر دو دسته اگرچه بر حسب ظاهر از مسلمانان محسوب مى‌شدند لکن سست عقيده يا منافق بودند و بعضى گفتند اگر پيغمبر کشته شد خداى او کشته نشده بعد از پيغمبر زندگى بچه درد ميخورد بکشيد براى آنچه او کشته شد براى آن تا کشته شويد و جنگ کردند تا کشته شدند
صلاح کار کجا و من خراب کجا
ببين تفاوت ره از کجا است تا بکجا
لذا خداوند ميفرمايد نيست محمد (ص) مگر پيغمبرى مانند پيغمبران سابق
آنکه نمرده است و نميرد خدا است
آنکه تغير نپذيرد خدا است
پيغمبر هم بشر است تمام موجودات جز خدا فانى خواهند شد چنانچه انبياء سابقين مردند يا کشته شدند اين پيغمبر هم در اين امر با آنها شرکت دارد بايد از دنيا برود آيا شما تا اين درجه بى‌فکر هستيد که تصور نکرديد پيغمبران سابق را که کشتند يا مردند امم آنها چرا از دين خودشان برنگشتند بر فرض اين پيغمبر هم بميرد يا کشته شود آيا شما بايد از دين برگرديد که پيغمبرتان مرده يا کشته شده و عياشى از حضرت باقر (ع) در اين مقام روايتى نقل نموده که خلاصه آن روايت آنستکه مرگ غير از قتل است لذا خداوند در اين آيه بدو عنوان تعبير فرموده گفتند پس خدا چرا فرموده هر نفسى مرگ را مى‌چشد فرمود براى آنستکه هر کس کشته شود بايد بدنيا برگردد تا مرگ را بچشد چون کسيکه کشته شود مرگ را نچشيده بنظر حقير مراد اثبات رجعت است و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که چون در جنگ احد مردم از پيغمبر فرار نمودند و آن حضرت تنها ماند و متوجه بمردم شد و فرمود من محمدم کشته نشدم آندو نفر ملتفت شدند و گفتند الان ما را تسخير
جلد 1 صفحه 505
ميکنند تازه ما از مهلکه نجات يافتيم و با رفقايشان فرار کردند با پيغمبر على (ع) بود و ابو دجانه پيغمبر رو بابو دجانه کرد و فرمود من بيعت را از تو برداشتم برو اما على پس او منم و من اويم ابو دجانه در حضور پيغمبر بدو زانوى ادب بنشست گريان رو بآسمان نمود و عرض کرد نه بخدا بيعت را از خود برنمى‌دارم کجا بروم يا رسول اللّه براى محبت زن و فرزند و خانه و مال و جان که همه در معرض فنا است دست از دين خود برنميدارم پس پيغمبر بحال او رقت کرد بگمان حقير از آنوقت که آن دو نفر آن کفر را گفتند و فرار کردند پيغمبر (ص) منقلب شد و از شدت دل سوختگى بيعت را از ابو دجانه برداشت و آن هم اين معنى را احساس کرد که اين اظهارات را نمود و بعد از اظهارات او عقده دل پيغمبر باز شد در هر حال امام فرمود ابو دجانه مشغول جهاد شد و بقدرى جنگ کرد که مجروح و خسته شد و از پا افتاد و امير المؤمنين او را بحضور پيغمبر نقل داد او عرض کرد وفا به بيعت نمودم پيغمبر فرمود بلى و او را تحسين کرد و امير المؤمنين (ع) تنها ماند از ميمنه و ميسره به پيغمبر حمله ميکردند و امير المؤمنين از دو طرف دفاع ميکرد تا شمشيرش سه پاره شد و پيغمبر شمشير خود ذو الفقار را باو عطا فرمود و همينطور امير المؤمنين جنگ ميکرد تا پيغمبر ديد دو پاى او از شدت جنگ مى‌لرزد سر به آسمان بلند کرد و با گريه عرض کرد الهى وعده فرمودى دين خود را غالب فرمائى اگر بخواهى قادرى و در اين موقع ملائکه از آسمان نازل شدند و با امير المؤمنين کمک کردند بطوريکه هنوز شمشير آن حضرت بطرف نرسيده مى‌مرد و مى‌افتاد تا آنکه يک تنه آن حضرت کفار را منهزم فرمود و ابو سفيان بامير المؤمنين گفت چه ميخواهى ما بمکه مراجعت مى‌کنيم آنها رفتند و تا مکه ملائکه آنها را تعقيب نمودند و پيغمبر با امير المؤمنين که رايت اسلام در دستش بود بمدينه مراجعت نمود و ندا مى‌کرد ايها الناس اين پيغمبر است که بسلامت مراجعت فرموده و چون بيرق اسلام از دور نمايانشد آنشخص که آنکفر را گفته بود گفت اين على است که رايت اسلام را در دست دارد و فراريان جمع شدند و توبه نمودند و معذرت خواستند و زنها از خانه بيرون آمده بودند و ضجه و صرخه و زارى مينمودند بگمان آنکه پيغمبر کشته شده است و آنحضرت آنها را منع فرمود و دلدارى داد و امر فرمود که خود را بپوشانند و بمنازل خودشان عودت نمايند و فرمود خداوند بمن وعده فرموده که دين مرا بر ساير
جلد 1 صفحه 506
اديان غالب فرمايد و اين آيه نازل شد حقير عرض ميکنم کسيکه بتواريخ اهل اسلام از شيعه و سنى مراجعه نموده باشد ميداند که آندو نفر که در جنگها پيش قدم براى فرار بودند کيانند حتى آنکه ابن ابى الحديد با آنهمه تعصب در شعر خود ميگويد اگر همه چيز را بتوانم نديده بگيرم فرار اولى و دومى را نميتوانم فراموش کنم باز تا ايندرجه انصاف داده مخصوصا دومى که در اينصفت مشهور بين عامه و خاصه است لذا بگمان بنده گوينده آن کفر دومى بوده و اينکه در صدر روايت بهر دو نسبت داده شده است براى تقرير اولى بوده و در ذيل روايت تصريح بواقع شده است و اين کفر را براى کمال اشتياق بفرار گفته انصاف بده اينها اصحابى بودند که ممکن نباشد اجتماع بر خطا نمايند يا برخلاف فرموده خدا و پيغمبر رفتار کنند و کسيکه از دين خود برگردد بسبب ارتداد بخدا ضررى نمى‌رساند بلکه بخود ضرر ميرساند که مستحق آتش ميشود و خداوند جزاى شاکرين را عطا ميفرمايد مانند امير المؤمنين (ع) و کسانيکه متابعت او را نمودند و شکر نعمت خدا و پيغمبر را بجا آوردند و در احتجاج در خطبه غدير است که پيغمبر فرمود اى گروه خلق من پيغمبر خدايم بسوى شما و پيش از من پيغمبرانى آمده‌اند و رفته‌اند اگر من بميرم يا کشته شوم شما از دين برميگرديد و کسى که برگردد از دين خود بخدا ضررى نمى‌رساند و خدا بشاکرين جزا خواهد داد آگاه باشيد همانا على او است که موصوف است بصفت صبر و شکر و بعد از او اولاد من از صلب او و در کافى از امير المؤمنين (ع) خطبه نقل نموده که خلاصه‌اش آنست که بعد از پيغمبر (ص) لمحه نگذشت که مردم از دين خودشان برگشتند و کينه ديرينه خودشان را بروز دادند و ازدحام نمودند و در علم پيغمبر را بستند و ديار مسلمين را خراب کردند و احکام اسلام را تغيير دادند و سنت پيغمبر را تبديل نمودند و از انوار آن حضرت مستنير نشدند و بظلمت جهل گرفتار گشتند و جانشينى را که پيغمبر براى خود تعيين نموده بود از روى ظلم مبدل کردند بکسى که خودشان اختيار نمودند و گمان کردند مختار آنها از آل ابى قحافه اولى است بمقام پيغمبر (ص) از کسيکه خودش براى مقامش تعيين فرمود و مهاجر از آن آل بهتر است از مهاجر انصارى ربانى ناموس هاشم ابن عبد مناف و عياشى از حضرت باقر (ع) روايت نموده که مردم بعد از پيغمبر مرتد شدند مگر سه نفر مقداد و أبو ذر و سلمان فارسى و چند نفر ديگر هم بودند که بيعت
جلد 1 صفحه 507
نکردند تا از امير المؤمنين باکراه بيعت گرفته شد و آنها بودند که آسياى دين بوجود آنها در گردش بود و اين است مراد از قول خداوند و ما محمد (ص) تا آخر آيه حقير عرض ميکنم شايد آن چند نفر حذيفه و عمار و ابو الهيثم ابن النيهان و امثال آنها بودند و اختلافى که در باب تعداد اين بزرگواران شده است باعتبار مقام ثبات و خلوص و استقامت آنها است چنانچه ارتداد غير آنها هم مختلف است بعضى از آنها مسلما از ابتدا کافر بودند يک طرفة العين هم ايمان بخدا نياورده بودند و بعضى مسلمان بودند و ارتدادشان آنى و بعضى فقط خطور قلبى بوده و بعضى خطور هم نبوده بلکه کاملا معتقد بودند ولى جرئت اظهار حق را نمى‌نمودند و چون مرتدين بعد از پيغمبر نوعا همان فراريان در جنگها بودند از اين جهت هم اختلافى بين روايات نيست علاوه بر آنکه اعتبار بعموم کلام است نه خصوص مورد.