تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ کِتاباً مُؤَجَّلاً وَ مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَ مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَ سَنَجْزِي الشَّاکِرِينَ (145)
ترجمه
و نمى‌باشد از براى نفسى که بميرد مگر باذن خدا نوشته موقت و کسى که ميخواهد پاداش دنيا را ميدهيمش از آن و کسى که ميخواهد پاداش آخرت را ميدهيمش از آن و زود باشد جزا دهيم شکر گذارانرا..
تفسير
خداوند براى تشجيع مسلمين و ترغيب آنها بجهاد اخبار از حقيقتى فرموده که اگر کسى حقيقتا مؤمن باشد بکلى رفع خوف او از جنگ ميشود و آن آنستکه هيچ کس نمى‌ميرد مگر باراده خداوند و اذن او ملک الموت را در قبض روح آنکس و اين اجل را خداوند بقلم قدرت بر لوح عزت نوشته است نوشته موقتيکه جلو و عقب نمى‌افتد پس اگر اجلش رسيده باشد بجنگ هم نرود خواهد مرد و اگر اجلش نرسيده باشد بجنگ هم برود نمى‌ميرد و بنظر حقير کتاب اشاره بلوح محفوظ است و اذن اشاره بلوح محو و اثبات خلاصه آنکه علاوه بر تعيينى که در علم الهى براى عمر هر کس شده است که کم و زياد نمى‌شود باز تحقق موت در خارج محتاج باذن جديد است بقابض الارواح زيرا که ممکن است بواسطه موجبات طول عمر يا نقص آن در عمر اشخاص کم و زيادى شده باشد پس اختيار اجل قديما و حديثا ازلا و ابدا با خدا بوده و هست و خواهد بود ما نميتوانيم در مقابل اراده او مقاومت نمائيم و چاره نداريم مگر آنکه تابع اراده او شويم و در جائيکه فرموده حفظ جان و مال و عرض خود را نمائيد و
جلد 1 صفحه 508
خودتان را در مهلکه نيندازيد اطاعت کنيم و در جائيکه فرموده از هيچ چيز در راه خدا مضايقه نکنيد و جهاد نمائيد امتثال نمائيم اين بر حسب ظاهر آيه است ولى بر حسب وجهيکه در آيه و ما محمد الا رسول از روايت عياشى استفاده شد مراد آنستکه اگر از مرگ فرار ميکنيد و حاضر براى جهاد نمى‌شويد اشتباه ميکنيد اگر کشته هم شويد باز زنده خواهيد شد و باجل الهى از دنيا خواهيد رفت چون در آنروايت فرمودند موت غير از قتل است و هر کس بايد طعم موت را بچشد ولى بنظر حقير موت غير از قتل است در صورتى که مقابل با قتل شود در کلام مانند آن آيه و شامل مرگ طبيعى و قتل است در صورتى که تنها ذکر شود مانند اين آيه و از اين قبيل لغات زياد است چنانچه در بيان معنى وعد و وعيد سابقا رد شيخ اعرابى را نمودم و اينکه امام در آن آيه جواب استدلال طرف را باين بيان نفرموده بگمان حقير براى اقناع طرف و اشاره بحقيقت ديگرى بوده که رجعت انبياء و شهدا باشد بنابراين ظاهر اين آيه چنانچه ابتداء بيان شد بدون معارض خواهد بود و براى اشاره باين امر که بايد جهاد بقصد قربت و خلوص باشد نه براى اخذ غنيمت و شهرت و اظهار شجاعت و امثال اينها ميفرمايد هر کس در عمل خير قصد اجر اخروى را نمايد بر طبق نيت خود مأجور و در آخرت بنعيم ابدى فائز خواهد شد و هر کس قصد اجر دنيوى را نمايد در دنيا بآن مقصود خواهد رسيد و از اجر آخرت محروم است و از اين آيه بنظر حقير ميتوان استفاده نمود که خداوند عمل خير را بى‌اجر نمى‌گذارد اگر قصد قربت هم در آن نداشته باشد در دنيا عوض باو کرامت خواهد فرمود ولى بيچاره آن کوتاه همتى که نعمت خالص از هر گونه زحمت را که دائم است مبدل نمايد بنعمت مشوب بزحمات و صدمات آنهم موقت و اين تعريض است نسبت باشخاصيکه مشغول جمع غنيمت شدند و از محافظت راه کوه احد دست کشيدند و خداوند جزاى کسانيرا که شکر نعمت الهى را در امتثال امر بجهاد بجاى آوردند و در اعانت اسلام و پيغمبر کوتاهى ننمودند عطا خواهد فرمود و در مجمع از حضرت باقر (ع) روايت نموده که حضرت امير المؤمنين (ع) در جنگ احد شصت جراحت ببدن مبارکش رسيد و پيغمبر (ص) ام سليم و ام عطيه را مأمور بمعالجه آنحضرت نمود و آنها عرض کردند ما هر موضع را که معالجه ميکنيم جاى ديگر سرباز ميکند و ما بر او خائف شده‌ايم و پيغمبر بعيادت امير المؤمنين (ع)
جلد 1 صفحه 509
آمد و اصحاب هم آمدند و يکپارچه بدن حضرت مجروح بود پيغمبر دست مبارک بجراحات ميماليد و ميفرمود مردى که اينطور در راه خدا فداکارى کند از امتحان بيرون آمده و حق جديت را ادا نموده و هر زخمى را که دست ميکشيد ملتئم ميشد پس امير المؤمنين (ع) فرمود الحمد للّه که فرار ننمودم و پشت کننده نبودم پس او چون حمد نمود خداوند را بدو عنوان خداوند هم دو مرتبه قدردانى فرمود و در اين آيه و آيه قبل جزاى شاکرين را تصريح و تاکيد فرمود حقير عرض ميکنم شايد عنوان دومى را حضرت امير (ع) براى تعريض بدومى فرموده باشد چون او بعنوان مولى الدبر معروف بود يعنى پشت کننده و الا فرار پشت کردن هم لازم دارد محتاج بذکر نبود.