اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُول‌ٌ قَد خَلَت مِن قَبلِه‌ِ الرُّسُل‌ُ أَ فَإِن مات‌َ أَو قُتِل‌َ انقَلَبتُم عَلي أَعقابِکُم وَ مَن يَنقَلِب عَلي عَقِبَيه‌ِ فَلَن يَضُرَّ اللّه‌َ شَيئاً وَ سَيَجزِي اللّه‌ُ الشّاکِرِين‌َ (144)
و نيست محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مگر فرستاده خدا که اداء رسالت خود را نمود چنانچه گذشت قبل از او رسولاني که اداء رسالت نمودند و از دنيا رفتند بموت يا بقتل و موت و قتل دليل بر بطلان رسالت آنها نيست آيا شما اگر بميرد اينکه بزرگوار
جلد 4 - صفحه 375
يا کشته شود برميگرديد عقب عقب يعني قهقري که بدترين اقسام راه رفتن است کنايه از اينکه مرتد ميشويد و بدين جاهلية و شرک ميرويد که بدترين اقسام کفر ارتداد است و کسي که برگردد بطور قهقري بکفر اولي پس بداند که بخداوند ضرر وارد نکرده و کساني که ثبات قدم در دين داشته باشند و شکرگزار اينکه موهبت کبري باشند خداوند جزاي وافر بآنها عنايت ميفرمايد.
مفسرين گفتند اينکه آيه شريفه راجع بغزوه احد است که موقعي که توهم کردند پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم کشته شده يک دسته گفتند بفرستيم از ابي سفيان امان بگيريم يک دسته گفتند برگرديم بهمان بت پرستي سابق.
يک دسته گفتند ما بهمان عقيده اسلامي باقي هستيم و جهاد ميکنيم تا ما هم کشته شويم و بشهادت نائل گرديم.
آن دو دسته اول، انقلاب علي عقبيه هستند. و دسته سوم شاکرين.
لکن مستفاد از بسيار اخباري که از کافي و امالي شيخ و إبن شهر آشوب و عياشي و غير اينها از حضرت امير المؤمنين و حضرت باقر و حضرت صادق عليهم السلام در برهان نقل نموده در تفسير اينکه آيه که قريب بده حديث است اينست که اينکه آيه مربوط بغزوه احد نبوده و راجع باخبار از اينکه اينکه امت بعد از رحلت حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مرتدّ ميشوند در مورد وصي‌ّ آن حضرت مگر قليلي که شرح آن بيايد در ضمن تفسير آيه.
و مراد از ارتداد در اينکه اخبار اينکه نيست که کافر و مشرک شوند تا اينکه اشکال شود که اينها مرتد نشدند بلکه مراد بتصريح اخبار مجرد اضطراب خاطر در امر وصي‌ّ است چنانچه در اخبار بعد از آني که ميفرمايد
(ان‌ّ رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم لما قبض صار النّاس کلهم اهل جاهلية الا اربعة علي‌ّ و المقداد و سلمان و ابو ذر).
راوي عرض کرد (فعمار) حضرت فرمود
(ان کنت تريد الّذين لم يدخلهم شيئي
جلد 4 - صفحه 376
فهذه الثلاثة).
(و ما محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم)
از اسامي مقدسه حضرت رسالت است و مأخوذ از حمد چنانچه احمد هم از اسامي شريفه است و مأخوذ از حمد بمعني ستوده.
و گذشت در سوره مبارکه حمد که حمد و ستايش مختص بخدا است زيرا غير او هر که باشد و هر چه باشد ممکن و محتاج است و احتياج نقص است.
لکن اطلاق اينکه اسم شريف بر حضرت رسالت بعناية اينست که وجود مبارکش داراي جميع کمالاتيست که در خور ممکن است لذا مورد ستايش هست و در ميان ائمّه عليهم السلام سه مسمّي باين اسم هستند: حضرت باقر و حضرت جواد و حضرت بقيّة اللّه، و امتيازي که از براي حضرت بقيّة اللّه (عج) هست اينست که کنيه مبارکش هم مطابق با کنيه حضرت رسالت است (ابو القاسم) چنانچه در مجمع از حضرت امير عليه السّلام روايت ميکند فرمود
(قال لي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ان‌ّ ولد لک غلام نحلته اسمي و کنيتي.
و اينکه اسم شريف را هر فرد از امت که داشته باشند بر سايرين امتياز دارند چنانچه در همين کتاب از حضرت رضا عليه السّلام روايت ميکند از آباء طيبينش از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
(اذا سميتم الولد محمدا فاکرموه و اوسعوا له في المجلس و لا تقبحوا له وجها و ما من قوم کان «کانت خ ل» لهم مشورة فحضر معهم من اسمه محمّد او احمد الّا قدس في کل يوم ذلک المنزل مرتين.
الّا رسول رسول فرستاده شده و مقام رسالت بالاتر از مقام نبوت است، زيرا نبوّت بمعني نزول وحي از جانب حق باو است اعم‌ّ از اينکه مأمور بتبليغ باشد يا نباشد. و رسول خاص مأمورين بدعوت ديگران هستند، پس هر رسولي نبي‌ّ است و لا عکس.
و اعلا مراتب رسالت اولوا العزم است که آورنده شرع جديد و ناسخ شرايع
جلد 4 - صفحه 377
سابقه و اينها پنج نفرند: نوح، ابراهيم، موسي، عيسي، محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و عليهم السلام، و حضرت محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم خاتم انبياء و رسل است.
و اينکه جمله دلالت ندارد بر اينکه حضرت محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فقط داراي رسالت باشد بلکه مراد از نفي غير رسالت توقعاتيست که از پيغمبران داشتند که بايد از ملائکه باشند يا جميع خواهشهاي آنها را انجام دهند مثل وَ قالُوا لَن نُؤمِن‌َ لَک‌َ حَتّي تَفجُرَ لَنا مِن‌َ الأَرض‌ِ يَنبُوعاً أَو تَکُون‌َ لَک‌َ جَنَّةٌ مِن نَخِيل‌ٍ وَ عِنَب‌ٍ فَتُفَجِّرَ الأَنهارَ خِلالَها تَفجِيراً أَو تُسقِطَ السَّماءَ کَما زَعَمت‌َ عَلَينا کِسَفاً أَو تَأتِي‌َ بِاللّه‌ِ وَ المَلائِکَةِ قَبِيلًا أَو يَکُون‌َ لَک‌َ بَيت‌ٌ مِن زُخرُف‌ٍ أَو تَرقي فِي السَّماءِ وَ لَن نُؤمِن‌َ لِرُقِيِّک‌َ حَتّي تُنَزِّل‌َ عَلَينا کِتاباً نَقرَؤُه‌ُ قُل سُبحان‌َ رَبِّي هَل کُنت‌ُ إِلّا بَشَراً رَسُولًا سوره بني اسرائيل آيه 89- 92، و آيات ديگر که در قرآن مسطور است قَد خَلَت مِن قَبلِه‌ِ الرُّسُل‌ُ خلت بمعني مضت يعني گذشتند و رفتند از جلو او پيغمبراني، اشاره به اينکه استبعاد ميکنيد که يک نفر از افراد بشر رسول باشد از جانب خداوند، از اينکه نمره بسيار بودند که مبعوث برسالت شدند و اداء رسالت نمودند و رفتند، يا بموت طبيعي از دنيا رفتند يا آنها را کشتند. چنانچه در مورد ديگر ميفرمايد از قول رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ما کُنت‌ُ بِدعاً مِن‌َ الرُّسُل‌ِ احقاف آيه 9 بدعا يعني بي‌سابقه نيستم، رسل بسياري پيش از من بودند أَ فَإِن مات‌َ أَو قُتِل‌َ موت رحلت طبيعي است و قتل بر خلاف طبيعت است، موت را نسبت بخود ميت داده و بفعل معلوم آورده چنانچه مي‌گويي (مات زيد) که (زيد) فاعل است. و قتل را نسبت بغير داده و مقتول نائب فاعل است و فعل را مجهول بيان کرده، و ترديد نه براي شک است بلکه براي تعميم است که رحلت از دنيا دو قسم است چه باسباب طبيعي و چه باسباب خارجي غير طبيعي.
انقَلَبتُم عَلي أَعقابِکُم انقلاب تغيير حالت است بحالت ديگر يا وصف است
جلد 4 - صفحه 378
بوصف ديگر مثل انقلاب خمر بخل‌ّ و انقلاب ايمان بکفر و جهل بعلم بخلاف استحاله که تغيير جنس است بجنس ديگر مثل کلب بملح يا نوع بنوع ديگر مثل کرم بپشه، و اينکه انقلاب ايمان است بکفر چنانچه گذشت که مفاد اخبار معتبره است و اينکه آيه راجع بمنافقين نيست زيرا آنها انقلابي نداشتند، اصلا ايمان نداشتند تا منقلب شوند فقط نفاق خود را ظاهر کردند.
بلکه راجع بکسانيست که در زمان نبي‌ّ صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ايمان آوردند و پس از رحلت آن حضرت باغواي منافقين و دسيسه‌هاي آنها از وصي‌ّ آن حضرت رو برگردانيدند يا بطرف آنها رفتند يا تقاعد از نصرت وصي‌ّ نمودند يا از خوف آنها ساکت شدند يا در شبهه افتادند و لو يک خلجان قلبي مثل عمار.
وَ مَن يَنقَلِب عَلي عَقِبَيه‌ِ بدانند همين نحوي که ايمان آنها نفعي براي خدا نداشت بلکه براي خود آنها نفع داشت (قُل لا تَمُنُّوا عَلَي‌َّ إِسلامَکُم بَل‌ِ اللّه‌ُ يَمُن‌ُّ عَلَيکُم أَن هَداکُم لِلإِيمان‌ِ) حجرات آيه 17.
همين نحو ارتداد و انقلاب آنها هم فَلَن يَضُرَّ اللّه‌َ شَيئاً هيچ گونه ضرري بر خدا ندارد فقط باعث خلود آنها ميشود در عذاب ابدي و بخود ضرر ميزنند که در ضلالت ميافتند و ديگران را اضلال ميکنند که همين انقلاب چه اندازه مليونها را بضلالت انداخت و باعث حسرت و ندامت شما ميشود آن موقعي که شاکرين و صابرين و کساني که ثابت قدم بودند خداوند جزاء آنها را مرحمت ميفرمايد.
وَ سَيَجزِي اللّه‌ُ الشّاکِرِين‌َ مثل سلمان و ابا ذر و مقداد و حذيفه و عمار و من يحذوا حذوهم از طبقات مؤمنين ثابت قدم.
379