اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما کان‌َ لِنَفس‌ٍ أَن تَمُوت‌َ إِلاّ بِإِذن‌ِ اللّه‌ِ کِتاباً مُؤَجَّلاً وَ مَن يُرِد ثَواب‌َ الدُّنيا نُؤتِه‌ِ مِنها وَ مَن يُرِد ثَواب‌َ الآخِرَةِ نُؤتِه‌ِ مِنها وَ سَنَجزِي الشّاکِرِين‌َ (145)
و نميباشد از براي نفسي اينکه بميرد مگر باذن خدا نوشته شده مدّت‌دار و کسي که اراده داشته باشد مثوبات دنيوي را از همان مثوبات دنيوي باو ميدهيم و اگر غرضش مثوبات اخروي است از همان مثوبات اخروي باو عنايت ميکنيم و زود باشد که شکرگذاران را جزاء دهيم.
اينکه آيه شريفه مشتمل بر چند جمله است: جمله اولي- اينکه افعال عباد و لو در تحت اختيار آنها است لکن تا موافق با تقدير الهي نباشد انجام پذير نيست ما قَطَعتُم مِن لِينَةٍ أَو تَرَکتُمُوها قائِمَةً عَلي أُصُولِها فَبِإِذن‌ِ اللّه‌ِ حشر آيه 5، و در باب جبر و تفويض گفتيم که مراد از امر بين الامرين که مسمي باختيار است اينست که فعل و لو باختيار عبد است لکن عبد و تمام قوي و نفس اختيار او در تحت اراده و مشيت حق است.
جمله ثانيه- اينکه آجال در ازل تقدير شده قبل از خلقت ممکنات که زيد مثلا چه اندازه بايد در دنيا باشد و چه موقع بايد برود حتي عدد نفسهاي او در دفتر الهي شماره و ثبت شده لِکُل‌ِّ أُمَّةٍ أَجَل‌ٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُم لا يَستَأخِرُون‌َ ساعَةً وَ لا يَستَقدِمُون‌َ اعراف آيه 34 و اينکه معروف است که اجل حتمي داريم و اجل معلّقي صحيح است لکن در علم الهي و در دفتر خداوندي معلّق عليه آن هم ثبت است، مثلا اگر زيد صله رحم کند 60 سال و اگر قطع رحم کند سي سال، خداوند ميداند که قطع رحم ميکند يا صله و اينکه لوح محو و اثبات است که جز خدا احدي بر او اطلاعي ندارد
جلد 4 - صفحه 380
يَمحُوا اللّه‌ُ ما يَشاءُ وَ يُثبِت‌ُ وَ عِندَه‌ُ أُم‌ُّ الکِتاب‌ِ رعد آيه 39، لذا ميفرمايد وَ ما کان‌َ لِنَفس‌ٍ أَن تَمُوت‌َ إِلّا بِإِذن‌ِ اللّه‌ِ يعني تا مشيّت الهي تعلق نگيرد مرگ کسي نميرسد، از رفتن در جهاد يا تقاعد در آن تغييري پيدا نميکند، اگر اجل رسيده ميميرد و لو تقاعد کند أَينَما تَکُونُوا يُدرِککُم‌ُ المَوت‌ُ وَ لَو کُنتُم فِي بُرُوج‌ٍ مُشَيَّدَةٍ نساء آيه 78، و اگر اجل نرسيده:
اگر تيغ عالم بجنبد ز جا || نبرّد رگي تا نخواهد خدا
کِتاباً مُؤَجَّلًا يعني موت کتابيست مدّت معيني دارد کتابا متعلق بفعل مقدر است يعني کتب الموت کتابا مؤجلا صفة بعد از صفة است، از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مرويست فرمود
(روح القدس نفث في روعي انّه لا تموت نفس حتي تستکمل رزقها).
جملة ثالثة- وَ مَن يُرِد ثَواب‌َ الدُّنيا نُؤتِه‌ِ مِنها توضيح کلام اينکه کليه اعمال و عبادات در ترتب مثوبت متوقف بر قصد قربت است که عبارت از قصد امتثال امر الهي باشد و بدون قصد امتثال عبادت نميشود و ثوابي بر او مترتب نخواهد شد غاية الامر داعي بر امتثال امر در انسان مختلف است بعضي براي فوائد و مثوبات دنيويست صدقه ميدهد براي دفع بلا، صله رحم ميکند براي طول عمر، نذر ميکند براي شفاء مريض، نماز شب ميکند براي سعه رزق، اذان ميگويد براي پيدايش اولاد و هکذا، البته بآن مثوبات نائل ميشود در صورتي که موافق با حکمت و مصلحت باشد، و اينکه جمله نفي نميکند اجر آخرتي را.
و بعضي بداعي بهشت و نعم آن و نجات از عذاب و عقوبات آن اطاعت و امتثال ميکنند، البته بآنها نائل ميشوند که جمله وَ مَن يُرِد ثَواب‌َ الآخِرَةِ نُؤتِه‌ِ مِنها دلالت دارد، غاية الامر هر عملي بحدّ خود اجر و ثواب دارد.
و بعضي داعي بر امتثال امر الهي شکرگزاري نعم غير متناهيه الهيست خداوند
جلد 4 - صفحه 381
جزاي اوفي بآنها عطاء ميفرمايد که مفاد وَ سَنَجزِي الشّاکِرِين‌َ است و نکته ديگر تکرار اينکه جمله در اينکه آيه و آيه قبل اينست که، در آيه قبل راجع بثبات ايمان است و عدم ارتداد و در اينکه آيه راجع باعمال و عبادات است که از جمله آنها جهاد است که مورد آيه است، و دواعي ديگري هم هست براي قصد امتثال مثل تحصيل رضاي الهي، قرب بمقام ربوبي و غير اينها تا برسد بفرمايش علي عليه السّلام که در پيشگاه احديت عرض ميکند
(الهي ما عبدتک خوفا من نارک و لا طمعا من جنتک بل وجدتک اهلا للعبادة فعبدتک).