تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِيَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ يُذْکَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ کَثِيراً وَ لَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (40)
الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ: (در محل جر است بدل اسم موصول مذکور) يعنى رخصت قتال داده شد مر کسانى را که بيرون کرده شدند از منازل خود، بِغَيْرِ حَقٍ: بناحق در حالى که مستحق اخراج نبودند به حقيقت، يا بيرون شدند بيرون بردنى بناحق و ناروا و چيزى از ايشان صادر نشده بود که سبب بيرون کردن ايشان شود، إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ: مگر آنکه مى‌گفتند: پروردگار ما خداست و به يگانگى او اقرار مى‌نمودند. مراد آنکه هيچ چيز موجب اخراج ايشان نشد از گناه و تقصير، مگر اقرار به توحيد سبحانى که به حسب حقيقت باعث آنست که ايشان را تمکين دهند در ديار خود نه آنکه اخراج کنند. اين مثل آنست که گويند: دشمن نداشت مرا مگر به جهت آنکه حق را گفتم.
در کافى- از حضرت باقر عليه السّلام مروى است که: نازل شد اين آيه در حق پيغمبر و على و حمزه و جعفر، و جارى شد در حق حضرت حسين
«1». تفسير برهان، ج 3، روايت 10، ص 94، نقل از على بن ابراهيم- تفسير قمى، ج 2، ص 85- 84.
جلد 9 - صفحه 61
عليهم السّلام. «1» در مجمع از حضرت باقر عليه السّلام: نازل شد اين آيه در حق مهاجرين، و جارى شد در آل محمد عليهم السّلام آن کسانى که بيرون کردند ايشان را از منازل خود و ستم بر ايشان نمودند. «2» و در مناقب از آن حضرت مروى است که فرمود: نازل شد در حق ما. «3» وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ: و اگر نبود دفع کردن خدا مردمان را، بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ:
برخى از ايشان را به بعضى؛ يعنى اگر خداى تعالى باز نداشتى شآمت کفار و گناهکاران را به سبب برکت مؤمنان و فرمانبرداران، يا اگر دفع نفرمايد خدا به لشگر مؤمنان شر کفار را، لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ: هر آينه ويران کرده شدى به شآمت فجار و استيلاى کفار، صومعه‌هاى رهبانان ايام شريعت عيسى عليه السّلام در صحراها و کوهها. وَ بِيَعٌ: و کليساهاى نصارى در شهرها و قريه‌ها. وَ صَلَواتٌ: و کنايس يهودان زمان موسى. نزد بعضى مراد «بيع» کنايس يهود و «صلوات» مکانهاى نماز اهل کتاب و مسلمانان است که در راهها ساخته باشند. وَ مَساجِدُ يُذْکَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ کَثِيراً: و مسجدهاى مسلمانان در آخر الزمان که هميشه ذکر مى‌شدى در آن مساجد، يا در جميع بقاع مذکوره نام خداى تعالى بسيار يا در وقت بسيار.
وَ لَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ: و هر آينه البته البته يارى دهد خداى تعالى کسى را که دين او را يارى مى‌کند و در نشر و تبليغ فرامين و شرايع سبحانى سعى و کوشش نمايد. إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ: بدرستى که خداى تعالى تواناست بر نصرت مؤمنان، غالب است بر همه کس و تمام چيزها و هر که را خواهد غلبه دهد. حق تعالى در اين آيه شريفه وعده فرموده مظلومان اصحاب پيغمبر را به نصرت، و وعده را منجز نمود به سلطه مهاجر و انصار بر مشرکان از اکابر عرب و اکاسر
«1». همان مدرک، ص 93 بنقل از شيخ کلينى. و روضه کافى، ج 8، چ حيدرى، ص 337 روايت 534.
«2». مجمع البيان (انتشارات کتابخانه آية ا ... العظمى مرعشى نجفى) ج 4، ص 87.
«3». بحار الانوار، ج 24، باب 58، ص 221 روايت اول بنقل از مناقب.
جلد 9 - صفحه 62
عجم.
تنبيه: آيه شريفه اشعار است به شأن و مکرمت و قرب و جلالت شايستگان درگاه الهى و فرمانبرداران احکام سبحانى به مرتبه‌اى که در ظل مرحمت اخيار، اشرار زندگانى نمايند؛ و در تحت حمايت مؤمنان و مطيعان، فساق و فجار تعيش کنند، اين نيست مگر الطاف الهى که مؤمنان و اخيار را بلا گردان کفار و اشرار قرار داده که از پرتو برکت نيکان بسر بردى و الا شآمت بدان تمام را هلاک ساختى.
در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام فرمود:
انّ اللّه ليدفع بمن يصلّى من شيعتنا عمّن لا يصلّى من شيعتنا و لو أجمعوا على ترک الصّلوة لهلکوا و انّ اللّه ليدفع بمن يزکّى من شيعتنا عمّن لا يزکّى من شيعتنا و لو اجمعوا على ترک الزّکوة لهلکوا و انّ اللّه ليدفع بمن يحجّ من شيعتنا عمّن لا يحجّ من شيعتنا و لو اجمعوا على ترک الحجّ لهلکوا و هو قول اللّه عزّ و جلّ و لولا دفع اللّه النّاس بعضهم ببعض لفسدت الارض و لکنّ اللّه ذو فضل على العالمين و اللّه ما نزلت الّا فيکم و لا عنى بها غيرکم.
بدرستى که خداى تعالى دفع مى‌کند به برکت کسى که نماز گزارد از شيعيان ما، از کسى که نماز بجا نياورد؛ و اگر اجماع کنند بر ترک نماز، هر آينه هلاک شوند. و بدرستى که خدا باز مى‌دارد به برکت کسى که زکات دهد از شيعيان ما، از کسى که زکات ندهد؛ و اگر مجتمع شوند بر ترک زکات، هر آينه هلاک شوند. و بدرستى که خدا دفع مى‌کند به برکت حج کنندگان از شيعيان ما، از آنانکه حج نکنند؛ و اگر جمع شوند بر ترک حج، هر آينه هلاک شوند. و اين است معنى فرمايش الهى «و اگر باز ندارد خدا بعضى را به بعضى هر آينه فاسد گردد زمين، و لکن حق تعالى صاحب فضل است بر عالميان» قسم به خدا نازل نشد مگر در حق شما، و قصد نشده به آن غير شما. «1»
«1». وسائل الشيعة، چ بيروت، ج 1، ص 18 روايت 36 بنقل از على بن ابراهيم و اصول کافى (چ سوم- 1388 ه) ج 2، ص 451 روايت اول.
جلد 9 - صفحه 63