تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ کِتاباً مُؤَجَّلاً وَ مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَ مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَ سَنَجْزِي الشَّاکِرِينَ (145)
«1» تفسير عياشى، جلد اوّل، صفحه 167، حديث 28 (ذيل آيه 31 آل عمران)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 266
وَ ما کانَ لِنَفْسٍ: و نباشد و نشايد مر هيچ نفسى را، أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ: اينکه نميرد مگر به مشيّت خدا، يا به اذن الهى، ملک الموت قبض روح آن نفس را نمايد مراد آنکه هر نفسى را اجلى است مسمى، و علم و قضاى سبحانى به آن تعلق يافته که به فرار از قتال و اقدام به آن، مقدم و مؤخر نگردد.
و مکتوب است به امر الهى اين حکم در لوح محفوظ که امّ الکتاب است. کِتاباً مُؤَجَّلًا: نوشتنى که معين و مقرّر شده است وقت آن بر وجهى که تقديم و تأخير نشود، يعنى قبل از آن نميرد و از آن نيز نگذرد. آيه شريفه تحريص فرمايد مسلمانان را به جهاد و دلير ساختن آنها در معرکه دشمنان، چه هر که داند عمر او مقرر و اجل او مقدّر است، هر آينه در مجاهده دلير خواهد شد.
وَ مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا: و هر که خواهد به جهاد که مى‌نمايد، ثواب دنيائى را، نُؤْتِهِ مِنْها: عطا فرمائيم او را از دنيا آنچه مقرّر کرده‌ايم، اما در آخرت او را نصيبى نباشد، چنانچه آيه ديگر فرمايد: وَ مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها ... وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ؛ و فرمايش حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم من طلب الدّنيا بعمل الاخرة فما له فى الاخرة من نصيب. يعنى هر که طلب کند دنيا را به عمل آخرت از طاعات و عبادات، پس نيست براى او در آخرت بهره و نصيبى.
آيه شريفه تعريض به آنهاست که به جهت غنائم، مخالفت امر حضرت را نمودند. وَ مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ: و هر که بخواهد به اعمال خود، پاداش و ثواب آخرت را، نُؤْتِهِ مِنْها: عطا فرمائيم او را از آن که نعمت بهشت است، وَ سَنَجْزِي الشَّاکِرِينَ: و زود باشد که جزا دهيم شکرگزاران را بر نعم، که از جمله آن نعمت جهاد است که متضمن مثوبات جليله ابديه مى‌باشد.
تتمه: از حضرت باقر عليه السّلام مروى است به طور اجمال آنکه: در جنگ احد شصت جراحت به حضرت امير المؤمنين عليه السّلام وارد شد که عاجز از مداوا بودند حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به عيادت تشريف فرما شدند و امير المؤمنين عليه السّلام گويا يک قطعه جراحت بود، و حضرت به هر موضع مسح مى‌فرمود، ملتئم مى‌شد از برکت دست آن حضرت. حضرت
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 267
امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: حمد مى‌کنم خدا را که من فرار نکردم از جهاد، و شکر مى‌کنم او را. و حضرت باقر عليه السّلام فرمودند: پس خداى تعالى حضرت امير المؤمنين عليه السّلام را به جهت فرار ننمودن از جهاد در دو موضع از قرآن شکرگزارى فرمود: يکى در فرمايش: وَ سَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاکِرِينَ، و ديگر در فرمايش: وَ سَنَجْزِي الشَّاکِرِينَ.
تنبيه: در آيه شريفه اشاراتى است:
1- مقتضى ظواهر شرع آنکه: موت مستند است به حق تعالى، و از براى آن اسبابى مقرر فرموده غالبا از امراض و اوجاع و علل و اسقام و غير آن، که به اذن الهى و مشيت سبحانى عارض شود خلق را نزد انقضاء اجل آنان. و اينها اسباب غالبيه‌اند براى نزول موت. و بلاياى نازله از جانب خدا از فجاء و هدم و غرق و حرق نيز، اسباب موت خواهند بود به نحوى که عليم حکيم قدير تدبير آن فرموده. و چون حق تعالى اراده نمايد قبض روح بنده را امر فرمايد ملک الموت را به قبض روح او.
2- ارائه طريق، به فياضيت ذات فياض على الاطلاق به آنکه: هر که بخواهد به فرمان خدا دنيا را، به او مرحمت فرمايد؛ و هر که آخرت را بخواهد، خدا به او عطا فرمايد و بخل در ساحت الهى راه ندارد.
3- وعده به ثواب و جزاى شکرگزاران و سپاس دارندگان نعم سبحانى و ترغيب به اداى شکر، چنانچه فرموده‌اند شکر سه قسم است: اول: شکر به قلب، يعنى تصور نعمت. دوم: شکر به زبان، که ثناء بر منعم باشد. سوم: شکر به جوارح، که مکافات نعمت است به قدر استحقاق آن.