تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَکَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَکْناها وَ هِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِيدٍ (45)
بعد از آن در کيفيت عقوبت مکذبان مى‌فرمايد:
فَکَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَکْناها: پس چه بسا از شهرها که هلاک کرديم آن را به اهلاک اهل آن. وَ هِيَ ظالِمَةٌ: و حال آنکه مردمان آن شهرها ستمکار بودند
جلد 9 - صفحه 67
به سبب شرک و کفر. فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها: پس آن شهرها افتاده است.
بر سقفهاى خود، يعنى اول سقفهاى ابنيه آن بيفتاد و بعد از آن ديوارها بر بالاى آن فرود آمد و بکلى منهدم گشته. يا آن شهرها خالى گشته از مردمان به ابقاى سقف‌ها و سلامتى آن. يا سقفهاى آن بر زمين افتاده و ديوارهاى آن در شرف افتادن است.
وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ: و چه بسا از چاه باز گذاشته از آب که بر آب و معمور است در باديه و صحراها. يا آلات سقايه‌اى که واگذاشته و دست باز داشته شده از آن به جهت آنکه اهل آن آب هلاک شده و کسى نيست که از آن، آب کشد. وَ قَصْرٍ مَشِيدٍ: و چه بسيار قصرهاى بلند افراشته يا گچکارى شده و مستحکم که از ساکنان خالى است به جهت استيصال و هلاک شدن اهل آن.
حضرت صادق عليه السّلام به روايت اکمال و معانى و حضرت کاظم عليه السّلام به روايت کافى: قال البئر المعطلة الامام الصّامت و القصر المشيد الامام النّاطق: فرمودند: «بئر معطله» امام صامت، و «قصر مشيد» امام ناطق است. «1» بيان: جهت تشبيه «امام صامت» به «بئر» آنکه: امام، منبع علم است که سبب حيات ابدان است؛ يا مخفى بودن او مگر بر کسى که بداند محلش را و بيايد بسوى او، چنانکه چاه منبع آبى است که سبب حيات ابدان است يا مخفى بودن آن مگر براى کسى که بيابد آن را، و کنايه آورده از حيات او به تعطيل به سبب منتفع نشدن از علم او.
و جهت تشبيه «امام ناطق» به «قصر مشيد» به جهت ظاهر بودن او و علوّ منصب و انتشار ذکر او. اين بيان باطن آيه شريفه است.
اما ظاهر آن: در اکثر تفاسير نقل شده که اين چاه در پايان کوهى مى‌باشد به حضرموت، و قصر مشيد بر قله آن کوه است. در لباب گفته: بانى قصر، پسر
«1». اصول کافى- ج 1، کتاب الحجة، باب فيه نکت و نتف من التنزيل فى الولاية. روايت 75، ص 427، معانى الاخبار، باب معنى البئر المعطلة و القصر المشيد، ص 111، کمال الدين (ج دوّم 1395)، ج 2، باب 40، ص 417، روايت 10.
جلد 9 - صفحه 68
عاد دوم بوده که او را منذر گويند.
و در اشهر روايات وارد شده که: چون قوم ثمود هلاک شدند، حضرت صالح عليه السّلام با چهار هزار نفر مؤمنان به شهر يمن آمدند و در بعضى منازل آن موت بر او طارى شد، و آن منزل را حضرموت نام نهادند، يعنى حاضر شد موت صالح در آن، و آنجا بلده ساختند حضور ناميدند. و اصحاب او، خلاس بن شويد يا خليس بن حلاس را بر خود امير کردند، و بر سر آن چاه که بئر معطله باشد قرار، و قصر مشيد ساختند. اولاد آنها بعد از مدتى بت پرستى اختيار کردند، حنظلة بن صفوان به پيغمبرى مبعوث شد، او را در بازار به خوارى و زارى کشتند.
خداى تعالى بدين جهت آنها را مستأصل گردانيد، چاه آنها معطل، و قصرشان خالى ماند، و کسى نماند که آب کشد و در آن قصر منزل کند. «1» تنبيه: اخبار به هلاکت اين امتان گذشته به عذابهاى مختلفه، هر آينه عبرتى است براى تمام عالميان که هشيارى يابند و از سخط و غضب الهى انديشه کنند و از فرمان بردارى حق سرپيچى ننمايند.