تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (46)
أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ: پس چرا سير نمى‌کنند کفار و مخالفين در زمين يمن و شام، يعنى بايد قوم تو اى پيغمبر به آن منازل هلاک شدگان سير کنند و
«1». تفسير ابو الفتوح رازى (چ اسلاميّه) ج 8 ص 104 و تفسير کبير منهج الصادقين، (چ سوم اسلاميّه) ج 6، ص 174.
جلد 9 - صفحه 69
به نظر عبرت و تنبه نگرند و در آنها تأمل نمايند و از طريق ايشان که کفر و شرک و افساد است دورى کنند تا به عذاب گرفتار نشوند. فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها: پس باشد مر ايشان را دلهائى که تعقل کنند به آن چيزى را که سبب بينائى و اعتبار باشد. يا به چيزى که واجب است تعقل کردن از توحيد به سبب استبصار و استدلال و اعتبارات به حال امم سابقه و وقايع ايشان. أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها: يا باشد ايشان را گوشهائى که بشنوند بدان گوشها آنچه واجب است استماع آن از وحى و تذکر به حالات آنانکه آثار ايشان را مشاهده کرده‌اند از هلاک شدگان.
بعد از آن در مقام عدم بينائى و شنوائى ايشان مى‌فرمايد: فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ: پس شأن و قصه چنين است که کور و نابينا نيست چشمهاى ظاهر ايشان، و در مشاعر ايشان خللى نباشد، زيرا همه چيزها را مى‌بينند چنانکه هست. وَ لکِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ: و لکن نابيناست از مشاهده تنبه و اعتبار آن دلهائى که در سينه‌هاى آنهاست، يعنى چشم دل ايشان به جهت پيروى هوى و زيادى عناد، پوشيده است از مشاهده احوال گذشتگان و بى‌بصيرت است از ديدن وقايع و حوادث ايشان که نزول انواع عقوبات است بر ايشان، و بدين سبب عبرت نيابند و آگاهى و هشيارى و بينائى پيدا نکنند.
حاصل آن که کوردلند از ادراک حقايق.
تبصره: تحقيق مطلب در ضمن دو مقدمه مبين شود:
مقدمه اول: قلب اطلاق شود بر دو معنى: يک جسم صنوبرى الشکل واقع در طرف چپ سينه که گوشت مخصوص و باطن آن مجوف و در آن خون سياه، منبع روح حيوانى است؛ اين قلب موجود در حيوانات، بلکه براى مرده هم باشد.
معنى دوم- عبارت است از لطيفه ربانيه روحانيه که تعلقى به قلب جسمانى دارد، و اين لطيفه تعبير شود به قلب، نفس، روح و انسان، و اوست مدرک عالم عارف، و اوست مخاطب و معاتب و مطالب.
مقدمه دوم: آنکه انسان داراى دو چشم باشد: يکى بصر که عبارت است از چشم ظاهرى که به سبب آن موجودات را مشاهده کند؛ و ديگر چشم قلبى که
جلد 9 - صفحه 70
عبارت از بصيرت و بينائى که مدرک معانى و حقايق است. و اگر چشم قلبى باز باشد در شنيدن کلمات حقه و ديدن آيات الهيه، نورانيت و صفا در آئينه قلب هويدا باشد؛ همينکه غفلت و مخالفت سرزند، دود سياهى آئينه قلب را تاريک و بتدريج بواسطه تراکم شدن گناهان، طبع بر قلب دارد و کوردلى حاصل گردد؛ يعنى قلب کور گردد از ادراک حق و صلاح دين، و سستى نمايد به امر آخرت و بزرگ شمرد امر دنيا را؛ و هر زمان هم اوامر سبحانى و مواعظ الهى به او اخطار شود، از گوشى داخل و از گوشى خارج شود و ابدا از آيات قرآنى آگاهى و هشيارى نيابد و لذا در شأن آن فرمايد: «تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ». پناه به خدا از چنين قلبى و بدعاقبتى آن.