اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ فَلَم يَسِيرُوا فِي الأَرض‌ِ فَتَکُون‌َ لَهُم قُلُوب‌ٌ يَعقِلُون‌َ بِها أَو آذان‌ٌ يَسمَعُون‌َ بِها فَإِنَّها لا تَعمَي الأَبصارُ وَ لکِن تَعمَي القُلُوب‌ُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (46)
آيا پس از اينکه بيانات اينکه مشرکين و کفّار سير نمي‌کنند در اطراف زمين پس بوده باشد براي آنها قلوبي که بآن تعقّل کنند مراکز امم سابقه را که در اثر تکذيب انبياء به چه عذابهايي گرفتار شدند، يا گوشهايي که قضايا و أخبار أمم سابقه بشنوند پس محققا أبصار آنها کور نيست مي‌بينند و لکن قلوب آنها کور است درک نمي‌کنند.
(أَ فَلَم يَسِيرُوا فِي الأَرض‌ِ): سير در ارض دو نحوه است يک نحوه مسافرت است و مشاهده نقاط زمين هر کجا چه نحوه است، و يک نحوه بتوسّط اسباب و کتابها و مقاله‌ها و راديوها و تلفنها و تلگرافات و روزنامه‌ها از تمام صفحه کره خبردار مي‌شوند.
(فَتَکُون‌َ لَهُم قُلُوب‌ٌ يَعقِلُون‌َ بِها): قلب مرکز توجّه روح انساني و عقل بشري است که در آيات و اخبار بسيار ذکر شده بخلاف امروزي‌ها که مرکز توجّه عقل را دماغ مي‌گيرند و غافل از اينکه هستند که دماغ مرکز قوّه متخيّله است و قلب مرکز قوّه عاقله است و چون اينها روح مجرّدي قائل نيستند و همان قوه متخيّله که در بسياري از حيوانات هم هست بتفاوت درجات و در انسان فرد اجلاي او هست تصوّر کردند و جز محسوسات چيزي را قبول ندارند نه ملائکه و نه جن‌ّ و نه عالم ارواح و عالم انوار حتّي بسياري منکر وجود حق‌ّ هستند تمام را مستند به طبيعت
جلد 13 - صفحه 314
مي‌دانند، و فرق اينکه دو قوّه اينکه است که عقل مدرک کلّيات است و متخيّله مدرک جزئيّات است. از امير المؤمنين عليه السلام پرسيدند: عقل چيست!- فرمود:
«العقل ما عبد به الرّحمن و اکتسب به الجنان»
عرض کردند: پس در معاويه چيست!- فرمود نکري و شيطنت.
اينکه کفار قلب دارند که مرکز روح انساني است و محل‌ّ توجّه او است لکن همين نحوي که از براي بدن چشم و گوش و زبان هست از براي روح هم هست اينها قلب آنها کور و کر و لال است چنانچه مي‌فرمايد:
(أَو آذان‌ٌ يَسمَعُون‌َ بِها فَإِنَّها لا تَعمَي الأَبصارُ): چشم سر آنها باز است مبصرات را مي‌بينند.
(وَ لکِن تَعمَي القُلُوب‌ُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ): چشم قلب کور است حقايق را نمي‌بيند، گوش او کر است مواعظ و نصايح را نمي‌شنود، زبانش لال است اعتراف بحقايق نمي‌کند. و اينکه کوري و کري و لالي نه در أصل خلقت است بلکه در اثر آفت است به کثرت معاصي و طغيان که تعبير بسياهي قلب و قساوت مي‌شود.