اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ کَأَيِّن مِن نَبِي‌ٍّ قاتَل‌َ مَعَه‌ُ رِبِّيُّون‌َ کَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُم فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ وَ ما ضَعُفُوا وَ مَا استَکانُوا وَ اللّه‌ُ يُحِب‌ُّ الصّابِرِين‌َ (146)
و چه بسيار از انبياء بودند که بمعيت او جماعت بسياري مقاتله ميکردند با کفار پس سستي نکردند بواسطه آنچه بآنها اصابة نمود از قتل و جراحت در راه خدا و ترويج دين و ضعف در خود راه ندادند و کوتاهي در امر جهاد نشان ندادند و خداوند دوست ميدارد بردباران را.
و کايّن اصل آن اي‌ّ بوده براي استفهام مثل أَيُّکُم يَأتِينِي بِعَرشِها نمل آيه 39، داخل شده بر او کاف کاي مثل کذا و کأن‌ّ، و الحاق نون براي کثرت است يعني چه بسيار بمعني کم در آيه کَم مِن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ الاية سوره بقره آيه 249.
مِن نَبِي‌ٍّ مراد از نبي در اينجا رسول است چون اطلاق بر رسول ميشود بقرينه جملات بعد.
جلد 4 - صفحه 382
قاتَل‌َ مَعَه‌ُ مقاتله بمعني فارسي زد و خورد است و مراد مقاتله با کفار و معاندين نبي است که موضوع مجاهده باشد، و کلمه معه يعني بهمراه نبي و کمک آن.
ربّيّون رب بفتح بمعني پروردگار، و بضم رب انار، و بکسر جمع کثير در نصاب (رب‌ّ بود پروردگار و رب بود جمعي ز خلق) ربيّون جمع رب‌ّ، و از حضرت باقر عليه السّلام مرويست که ده هزار بنا بروايت مجمع و در برهان از عياشي از حضرت صادق عليه السّلام فرمود
(الوف و الوف).
کثير تأکيد است يعني جماعتهاي کثيري از اتباع انبياء که همراه آنها در جهاد با کفار مقاتله ميکردند.
فَما وَهَنُوا و هن شکستگي و سستي بدن است چنانچه در حق زکريا ميفرمايد قال‌َ رَب‌ِّ إِنِّي وَهَن‌َ العَظم‌ُ مِنِّي مريم آيه 4.
لِما أَصابَهُم اصابة قتل و جراحات که هر چه از آنها کشته شدند يا مجروح سستي در آنها پيدا نشد.
فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ در راه خدا و جهاد قيام کردند، و اينکه جمله و جملات بعد تعريض بکسانيست که در غزوه احد فرار از جنگ نمودند.
وَ ما ضَعُفُوا ضعف ذهاب قوّة و قدرت است يعني اظهار ضعف نکردند و بنيروي خود و قوت قلب حمله ميکردند.
وَ مَا استَکانُوا استکانة بمعني خضوع است مي‌گويي
(و انا العبد الذليل الحقير البائس المستکين)
يعني خاضع و خاشع، و مراد از اينست که نسبت بدشمن خضوع نکردند چنانچه خداوند مدح ميفرمايد اصحاب نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم را مُحَمَّدٌ رَسُول‌ُ اللّه‌ِ وَ الَّذِين‌َ مَعَه‌ُ أَشِدّاءُ عَلَي الکُفّارِ الايه فتح آيه 49، و نيز ميفرمايد فَسَوف‌َ يَأتِي اللّه‌ُ بِقَوم‌ٍ يُحِبُّهُم وَ يُحِبُّونَه‌ُ أَذِلَّةٍ عَلَي المُؤمِنِين‌َ أَعِزَّةٍ عَلَي الکافِرِين‌َ
جلد 4 - صفحه 383
مائده آيه 54.
وَ اللّه‌ُ يُحِب‌ُّ الصّابِرِين‌َ صبر بر جهاد شجاعت است چنانچه وهن و ضعف و استکانت جبن است.