تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بارَکْنا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ «1»
ترجمه
منزّه است خداوندى که سير داد بنده خود را شبى از مسجد مکّه تا مسجد دورترى که برکت داديم اطراف آنرا تا بنمائيم باو از آيتهاى خود همانا او است شنواى بينا.
تفسير
- سبحان کلمه تنزيه است يعنى پاک و منزّه ميدانم از هر عيب و نقص پاک و منزّه دانستنى خداوندى را که سير داد و مقصود اظهار تعجّب است و در مجمع نسبت به بيشتر مفسّرين داده که مبدء سير را خانه‌ام هانى خواهر امير المؤمنين عليه السّلام زوجه هبيرة بن ابى وهب مخزومى تعيين نموده‌اند و مراد از مسجد الحرام مکّه است چون مکّه و حرم تمامى مسجد است و بعضى گفته‌اند همان مسجد الحرام مبدأ سير بوده و مشهور آنستکه در سال دوازدهم از بعثت شب بيست و هفتم رجب که حضرت ختمى مرتبت در خانه دختر عموى نامبرده خود برسم ميهمانى تشريف برده بود و بعد از نماز عشاء خوابيد اين امر واقع شد و ظاهرا اصل واقعه که قسمتى از آن در اين آيه و بقيّه در سوره و النّجم بيان شده و باحاديث صحيحه متواتره ثابت گشته قطعى بلکه ضرورى دين اسلام است و آن سير از مسجد الحرام تا مسجد اقصى و از آنجا بعالم بالا و نيل بمقام قرب احديّت و مشاهده آيات جلال و جمال در عالم بيدارى با همين بدن است و انکار معاويه که نقل شده و امثال او از اهل بدعت و ضلالت مضرّ به ثبوت نيست ولى اگر انکار ناشى از شبهه عقلى باشد موجب کفر نميشود چنانچه در محلّ خود ثابت شده است و انصاف آنستکه ناشى از صرف استبعاد و جهل بمقام قدرت کامله الهيّه است چون شبهاتى که ذکر کرده‌اند معقول بلکه قابل اصغاء
جلد 3 صفحه 332
نيست و خلاصه واقعه که مجملى از مفصّل و منطبق با روايات عامّه و خاصّه است آنستکه جبرائيل و ميکائيل و اسرافيل هر يک با هفتاد هزار فرشته در آن شب نازل شدند و جبرئيل حضرت را از خواب بيدار نمود و عرضه داشت امشب شبى است که محبوب از حبيبش دعوت نموده و مرا مأمور فرموده که تو را در بارگاه قدس و خلوتگاه انس او حاضر نمايم براى اکرام و اعظام و مکالمه حضورى و تماشاى کامل عوالم بالا و مشاهده عجائب آن و آثار رحمت و جلال و جمال احديت که تاکنون براى احدى قبل از تو و بعد از تو روى نداده و نخواهد داد لذا حضرت وضو گرفت و دو رکعت نماز بجا آورد و آماده حرکت شد و آن سه ملک مقرّب براق را که حيوانى از حيوانات بهشت بود از الاغ بزرگتر و از قاطر کوچکتر حاضر نمودند و اوصاف آن باين تقريب ذکر شده است که رنگش ابلق و صورتش مانند صورت آدم و دمش مانند دم شتر و سمش مانند سم گاو و يالش مانند يال اسب بود و بعلاوه دو بال داشت و مانند برق لامع سير ميکرد و دو گوشش هم در حرکت بود و هر گامش بقدر نورى بود که از سمش ظاهر ميگرديد و زين و برگ آن بهشتى بود و هنگام سوارى يکى از آن سه ملک مقرّب دهنه آنرا گرفت و ديگرى رکابش را و سوّمى لباس حضرت را مرتب مينمود پس براق متزلزل شد و جبرئيل لطمه‌اى بروى آن زد و گفت آرام باش که تاکنون پيغمبرى مانند اين پيغمبر بر تو سوار نشده و بعد از اين نخواهد شد و براق حضرت را بلند نمود ولى نه زياد و جبرئيل آيات آسمانى و زمينى را به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ارائه ميداد تا آنکه در بين راه از طرف دست راست شنيد کسى او را صدا ميزند و حضرت جوابش را نداد و از طرف دست چپ هم شنيد و جوابش را نداد پس زنى از پيش روى ظاهر گرديد با تمام آرايش دنيوى و ساعد باز و از حضرت خواهش نمود که با او سخنى بفرمايد و مورد اعتناء نشد و بعد صداى موحشى بگوش حضرت رسيد و جبرئيل او را بزمين فرود آورد و عرضه داشت اينجا مدينه است که بايد بعدا بآن هجرت فرمائى و حضرت در آنجا دو رکعت نماز خواند و سوار شد و پس از سير چندى باز جبرئيل او را پياده نمود و عرضه داشت اينجا طور سينا است و حضرت دو رکعت نماز خواند و سوار شد و چندى سير نمود تا جبرئيل او را پياده کرد و عرضه داشت اينجا بيت لحم مولد حضرت عيسى است
جلد 3 صفحه 333
و حضرت آنجا نماز خواند و سوار شد تا رسيد به بيت المقدّس و براق را بست بحلقه‌اى که انبياء مالهاى سوارى خودشان را بآن مى‌بستند و داخل مسجد شد و جبرئيل ملازم حضرت بود و ديد حضرت ابراهيم و موسى و عيسى و ساير انبياء عليهم السلام را که استقبال از آنحضرت نمودند و اقامه نماز گفته شد و جبرئيل بازوى حضرت را گرفت و مقدم داشت بر تمام انبياء براى امامت بر ايشان و او نماز خواند و همه اقتدا کردند و بعد از نماز خزانه دار سه ظرف نزد حضرت آورد که در يکى شير و در ديگرى آب و در سوّمى شراب بود و شنيد کسى گفت اگر ظرف آب را بگيرد خودش و امّتش غرق ميشوند و اگر ظرف شراب را بر دارد خودش و امّتش براه باطل روند و اگر ظرف شير را گيرد خودش و امّتش براه حقّ روند و حضرت ظرف شير را گرفت و تناول فرمود و جبرئيل عرضه داشت خودت و امتت هميشه بر حقّ خواهيد بود پس سؤال از مشاهدات بين راه حضرت در ابتداء حرکت نمود و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم تفصيل را بيان فرمود و جبرئيل عرض کرد آنکس که از طرف راستت صدا زد منادى يهود بود اگر جوابش را داده بودى امّتت بعد از رحلتت از دنيا يهودى ميشدند و آنکس که از طرف چپ صدا کرد منادى نصارى بود اگر جوابش را داده بودى امتت بعد از وفاتت نصرانى ميشدند و آنزن که خود را ارائه داد دنيا بود اگر با او سخن گفته بودى امتت دنيا طلب ميشدند و آنصداى موحش که بگوشت رسيد صداى سنگى بود بر لب جهنّم که هفتاد سال قبل من آنرا بجهنّم انداخته بودم آنوقت بته جهنّم رسيد و اصحاب گفتند پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از آن وقت ببعد ديگر خنده نکرد تا از دنيا رفت پس جبرئيل بآسمان دنيا صعود نمود و آنحضرت با او بود و دربان آن آسمان که اسمعيل نام داشت و هفتاد هزار ملک در تحت فرمان او بود که هر کدام فرمانفرماى هفتاد هزار ملک بودند بعد از استفسار از جبرئيل و سؤال از نام حضرت در آسمانرا باز نمود و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم باو سلام کرد و او جواب داد و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم براى او طلب مغفرت نمود و او نيز براى حضرت طلب مغفرت کرد و او با تمام ملائکه بعرض تبريک و تحنيت مقدم شريف مبتهج و مسرور شدند مگر يکنفر که احترام نمود ولى اثر بشاشت در روى او ظاهر نشد و چون بسيار بد صورت و خشمگين بود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از او ترسيد و از جبرئيل سؤال نمود که اين کيست
جلد 3 صفحه 334
عرضه داشت اين مالک نگهبان جهنّم است که هرگز نخنديده و هر روز خشمش زيادتر ميشود پس حضرت باو سلام کرد و او جواب داد با بشارت ببهشت و حضرت بتوسط جبرئيل از او خواهش نمود که جهنّم را باو ارائه دهد و او درى از درهاى آنرا باز نمود و از آن شعله‌اى بيرون آمد که فوران داشت و بلند شد تا بآسمان رسيد و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ترسيد که او را بگيرد لذا خواهش خود را مسترد داشت و بحال اوّل برگشت پس مرد تنومند گندم گونى را مشاهده فرمود که ارواحى را بنظر او ميرسانند و جبرئيل عرضه داشت اين آدم ابو البشر است که ارواح اولادش را بنظر او ميرسانند و مى‌پسندد و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم باو سلام کرد و او جواب داد و پيغمبر براى او طلب مغفرت کرد و او هم براى حضرت طلب مغفرت نمود و مرحبا و خير مقدم گفت پس پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ملکى را ديد در جائى نشسته و در دستش لوحى است از نور و بر آن خطّى نوشته شده بود که بر آن نظر ميکرد و بجانب راست و چپ خود ابدا متوجّه نبود و صورتش مانند شخص غمگين و اندوهناک بود و از جبرئيل سؤال نمود اين کيست عرضه داشت اين ملک الموت است و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بر او سلام کرد و جبرئيل معرّفى حضرت را نمود و او جواب داد و مرحبا گفت و عرضه داشت بشارت باد تو را به اين که هر خيرى را من در امّت تو مشاهده مينمايم و پيغمبر حمد و شکر الهى را بجاى آورد پس حضرت مشاهده فرمود گروهى را که در مقابلشان خوانهائى است که در آنها گوشت تازه و گنديده موجود است و آنها بگوشتهاى تازه پاکيزه دست نميزنند و از گوشتهاى فاسد گنديده ميخورند و از جبرئيل سؤال فرمود اينها کيانند عرضه داشت اينها امّت شمايند که مال حلال را گذارده و مال حرام را تناول مينمايند بعد ديد ملکى را که نيمى از آن برف و نيمى آتش بود و تسبيح مينمود و ميگفت اى خدائى که برف را با آتش جمع نمودى دلهاى بندگان مؤمن خود را با يکديگر مؤتلف فرما پس از آن جماعتى را مشاهده فرمود که لبهاى آنها مانند لب شتر درشت و آويخته بود و از گوشت پهلوى خودشان بريده بدهانشان مى‌انداختند از جبرئيل پرسيد اينها کيانند عرضه داشت اينها کسانى هستند که عيب جوئى و عيب گوئى از مردم مينمايند بعد جماعتى را مشاهده فرمود که سرشان را با سنگ ميکوبند و خرد ميکنند و سؤال فرمود اينها کيستند
جلد 3 صفحه 335
عرضه داشت اينها کسانى هستند که نماز عشا را ترک ميکنند بعد گروهى را ديد که آتش در دهانشان ميريزند و از دبرشان بيرون ميآيد و سؤال فرمود اينها چه کسانند عرضه داشت اينها کسانى هستند که مال اطفال يتيم را بستم ميخورند بعد گروهى را مشاهده فرمود که مانند کسانيکه شيطان آنها را مخبّط نموده ميباشند و براى بزرگى شکمشان نميتوانند درست از جاى خودشان برخيزند و جبرئيل عرض نمود اينها ربا خوارانند که صبح و شام نزديک بآتش ميشوند و منتظر روز قيامتند پس حضرت مشاهده فرمود جماعتى از زنان را که بپستانشان آويخته شده‌اند فرمود اى جبرئيل اينها کيانند عرضه داشت اينها زنانى هستند که از ديگران آبستن شده و بشوهرانشان نسبت داده‌اند و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آنها را نفرين فرمود بعد گروهى از ملائکه را مشاهده فرمود که تمام اجزاء بدنشان حمد و تسبيح خدا ميکرد و از هر جانبى صداهاى مختلف بگريه خوف و ثناى الهى از آنها بلند و شنيده ميشد و جبرئيل عرض کرد اينها بهمين کيفيّت خلق شده‌اند و هيچ يک از اينها با آنکه پهلوى يکديگرند با هم صحبت نکرده‌اند و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بآنها سلام کرد و آنها با اشاره بسر جواب دادند و جبرئيل حضرت را بآنها معرّفى فرمود و امر نمودشان که با او سخن بگويند و آنها بعد از اين بحضرت سلام کردند و بشارت بخير و خوبى در حقّ او و امتش دادند پس از آسمان اوّل بآسمان دوم صعود نمودند و در آنجا دو نفر شبيه بيکديگر را مشاهده فرمود و جبرئيل عرضه داشت اينها دو پسر خاله، عيسى و يحيى عليهما السلام ميباشند و حضرت بآنها سلام کرد و آنها جواب دادند و براى ايشان طلب آمرزش فرمود و ايشان براى حضرت طلب آمرزش نمودند و مرحبا و خير مقدم گفتند و در آنجا ملائکه بسيارى را ديد که در حال خضوع و خشوع بودند و هريک از آنها بآهنگ مخصوصى تسبيح و تقديس خدا را مينمودند و حمد و ثناى الهى را بجا مى‌آوردند بعد بآسمان سوم رفتند و در آنجا حضرت مردى را مشاهده فرمود که مزيّت حسنش بر خلق مانند مزيّت ماه شب چهارده بود بر ستارگان و جبرئيل گفت اين برادرت يوسف عليه السّلام است و بين حضرت و او سلام و دعا و تحيّت و ثنا ردّ و بدل شد و در آنجا ملائکه بسيارى را مانند ملائکه آسمان اوّل و دوّم مشاهده فرمود و بين حضرت و آنها سلام و جواب و
جلد 3 صفحه 336
دعا و ثنا و مکالماتى مانند آسمان اوّل و دوم روى داد و بعد رفتند تا بآسمان چهارم رسيدند و در آنجا با حضرت ادريس مقابل شدند و سلام و دعا و تحيّت و ثنا ردّ و بدل گرديد و ملائکه آن آسمان هم بقدر ملائکه آسمانهاى سابق بودند و همه بحضرت بشارت بخير و خوبى براى او و امتش دادند و شرط خدمت و پاس ادب و احترام را بجا آوردند و بعد بآسمان پنجم رفتند و در آنجا مرد کاملى را که چشمش درشت بود ملاقات فرمود که جمع کثيرى در اطرافش بودند و جبرئيل عرضه داشت اين هرون است که با قوم خود مساعدت ميکرد و سلام و دعا بين حضرت و او ردّ و بدل گرديد و ملائکه اين آسمان هم کمتر از آسمانهاى سابق نبودند پس بآسمان ششم رفتند و در آن مرد گندم گون پر موئى را مشاهده فرمود که ميگفت بنى اسرائيل گمان ميکنند من نزد خدا گرامى تر از تمام خلقم با آنکه اين مرد گرامى‌تر است از من و جبرئيل عرضه داشت اين حضرت موسى است و بين پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و او سلام و جواب و دعا مبادله شد و ملائکه اين آسمان هم کمتر از سابق نبود و از آنجا سير فرمود تا بآسمان هفتم رسيد در آنجا مرد جليلى را مشاهده فرمود که بر در بيت المعمور و جوار الهى براى او کرسى‌اى وضع نموده‌اند و بر آن قرار داد و موسى سر و ريش او سياه و سفيد در هم است جبرئيل عرضه داشت اين حضرت ابراهيم پدر بزرگوار شما است و اينجا جاى تو و پرهيزکاران از امّتت ميباشد پس حضرت اين آيه را تلاوت فرمود إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِيُّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ اللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ که در سوره آل عمران بيان شد و سلام و جواب و دعا و ثنا بين او و حضرت مبادله گرديد و ملائکه اين آسمان هم مانند همه آسمانها بودند و تمامى بشارت بخير و خوبى براى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امّت او دادند و شرائط ادب و احترام را بجا آوردند و در آنجا مشاهدات عجيبه‌اى براى حضرت روى داد که ذکرش منافى با اختصار است تا آنکه با جبرئيل وارد بيت المعمور شدند و در آنجا حضرت دو رکعت نماز گذارد با بعضى از اصحاب که لباس نو در بر داشتند و سايرين که لباس کهنه در بر داشتند ممنوع الورود شدند و بعد از بيت المعمور بيرون آمدند و دو نهر آب براى حضرت موجود شد که يکى کوثر و ديگرى رحمت نام داشت از اوّلى آشاميد و در دومى غسل فرمود و اين دو نهر با حضرت بودند
جلد 3 صفحه 337
تا وارد بهشت شد که خاکش مانند مشک بود و پرندگان و ميوجاتش در بزرگى ممتاز بودند و در آنجا درختى مشاهده فرمود که اگر پرنده مدّت هفتصد سال گرد آن پرواز مينمود يک دور آن را بآخر نميرساند و هيچ سرائى در بهشت نبود مگر آنکه يک شاخه از آن درخت در آن سراى بود و جبرئيل عرضه داشت اين درخت طوبى است که خدا فرموده طوبى لهم و حسن مآب و حضرت در بهشت سير فرمود تا رسيد بدرخت سدرة المنتهى و آن درختى است که در سايه هر برگ آن امّتى جاى دارند و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در آنجا بمقام قرب اعلى رسيد که از آن در قرآن بقاب قوسين او ادنى تعبير شده و شروع بمکالمات حضورى شد که تفصيل آن در آخر سوره بقره گذشت پس ملکى اذان گفت و شهادت بوحدانيّت خدا و رسالت خاتم انبيا داد و خداوند تصديق فرمود و بعد از ذکر حى على الصّلوة وعده مغفرت داد بکسيکه اجابت نمايد اين دعوت را از روى اخلاص و بعد از ذکر حى على الفلاح فرمود که نماز صلاح و نجاح و فلاح است و بعد از ختم اذان پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نماز خواند و تمام ملائکه اقتداء نمودند چنانچه در بيت المقدس نماز خواند و انبيا اقتداء کردند و بعد از نماز شور عشق و شوق بر حضرت مستولى شد و بسجده افتاد و خداوند فرمود من پنجاه نماز بر تو و امّتت واجب نمودم مانند امم سابقه برخيز و بپادار آنرا در امتت و حضرت برخاست و نزول فرمود تا بحضرت موسى رسيد و او حضرت را وادار نمود که مراجعت کند بحضور الهى و تخفيف بگيرد در عدد نمازها و گفت من ميدانم امّت تو طاقت اين تکليف را ندارند و تو هر چه از خدا بخواهى اجابت ميفرمايد و حضرت مراجعت فرمود تا بسدرة المنتهى رسيد و بسجده افتاد و از خدا خواهش تخفيف نمود و ده نماز تخفيف گرفت و نزول فرمود باز حضرت موسى را ملاقات فرمود و بتوصيه او براى اخذ تخفيف ثانوى مراجعت کرد و ده نماز تخفيف گرفت و معاودت فرمود و حضرت موسى باز او را بعث باخذ تخفيف نمود و چند مرتبه اين بعث و مراجعه و اخذ تخفيف مکرر شد تا مرتبه اخيره که ده نماز باقى مانده بود و پنج نماز تخفيف داده شد باز حضرت موسى قانع نبود ولى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ديگر خجلت کشيد مراجعت کند و فرمود صبر ميکنم و ندا رسيد حال که صبر کردى من هم اين پنج نماز را بجاى پنجاه نماز قبول دارم و بر هر
جلد 3 صفحه 338
نمازى ده نماز اجر ميدهم و همچنين ساير اعمال حسنه امّت تو را هر عمل خيرى را اگر بجا آورند ده برابر ثواب ميدهم و اگر بجا نياورند و مجرّد نيّت باشد يک اجر خواهم داد و هر عمل بدى را که امّت تو بجا آورند يک جزا ميدهم و اگر بجا نياورند و مجرّد نيّت باشد عفو ميکنم آنچه بعد از اوصاف براق از بدو سير تاکنون نوشته شد مختصرى است از روايت قمّى ره از امام صادق عليه السّلام و در اينجا آنحضرت دعا فرمود در باره حضرت موسى که بسعى او اين تخفيف براى اين امّت حاصل شد و بعضى نقل نموده‌اند که چون حضرت بسدرة المنتهى رسيد جبرئيل از رفتار باز ماند و پيغمبر باو فرمود در چنين جائى دوست از دوست جدا ميشود جبرئيل عرض کرد اگر يک سر انگشت نزديکتر شوم سوخته خواهم شد و حضرت از آسمان هفتم تا آنجا بروى بال جبرئيل بود و از آنجا ببعد بروى رفرف سير فرمود و گفته‌اند آن فرش بزرگى است از نور و در آنجا براى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هفتاد هزار حجاب مرتفع شد که هيچ يک از آن حجابها شبيه بديگرى نبود و فاصله هر حجاب از ديگرى پانصد سال راه بود و ديگر صداى هيچ ملکى به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نميرسيد لذا وحشت بر حضرت مستولى شد و در آنحال صداى آشنائى بگوشش رسيد که ميگويد اى بهترين خلق من احمد بيا نزديک من اى محمد نزديک بيا و نزديک شد تا بمقام قاب قوسين اوادنى رسيد و در آنجا خدا باو فرمود سلام بر تو و رحمت خدا و برکات او و حضرت عرضه داشت سلامتى براى ما و بندگان نيکوکار خدا است و در کشف الغمّه از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که از او سؤال نمودند خداوند بچه زبان و لهجه‌اى در آنشب با تو سخن گفت فرمود بزبان و لهجه على بن أبي طالب عليه السّلام و بدل من گذشت که پرسيدم خدايا تو با من سخن ميگوئى يا على خدا فرمود اى احمد من شباهتى بسائر موجودات ندارم و نبايد مرا نظير مردم دانست و صفاتم مانند صفات خلق نيست ولى من تو را از نور خودم آفريدم و على را از نور تو پس آگاه شدم بسرّ دلت و ديدم تو على را از هر کس بيشتر دوست دارى لذا بزبان و لهجه على با تو سخن گفتم براى آنکه دلت آرام بگيرد و نيز از آنحضرت روايت شده است که خداوند از من سؤالى فرمود و من نتوانستم جواب بگويم پس دستش را ميان دو شانه‌ام گذارد بدون آنکه کيفيّت و اندازه‌اى داشته باشد پس احساس برودت و خنکى آنرا نمودم و علم
جلد 3 صفحه 339
اوّلين و آخرين بمن عطا شد و آن بر سه قسم بود يک قسم از آنرا مأمور شدم بکتمان چون کسى تاب تحمّل آنرا نداشت و يک قسم را مأمور شدم باظهار و يک قسم را مختار گشتم در کتمان و اظهار و در مجالس از امام صادق عليه السّلام روايت نموده که در ليلة الاسرى وقت مراجعت از بيت المقدس پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بقافله قريش گذشت ديد ظرف آبى دارند و يک شترشان را گم کرده‌اند و در پى آن رفته‌اند حضرت از آن آب آشاميد و باقى را بزمين ريخت و چون صبح شد و بقريش فرمود من ديشب به بيت المقدس رفتم و آثار انبياء را مشاهده کردم و قافله قريش را ديدم که شترشان را گم کرده بودند و آبشان را خوردم و بقيّه را بزمين ريختم ابو جهل گفت اکنون فرصت بدست ما آمد که دروغ محمّد را واضح کنيم بپرسيد بيت المقدس چند ستون و قنديل داشت و از آنحضرت سؤال نمودند و چون حضرت متوجّه ببعضى از خصوصيّات آن مسجد نشده بود جبرئيل نازل شد و صورت آن مسجد را در مقابل حضرت نگاه داشت و آنها آنچه از خصوصيات آن مسجد پرسيدند جواب فرمود و چون تمام شد گفتند باشد تا قافله ما بيايد از آنها تفصيل بين راه را بپرسيم و حضرت فرمود فردا اوّل طلوع آفتاب قافله وارد ميشود و مقدم بر همه شتر خاکسترى رنگى خواهد بود فردا صبح همه قبل از آفتاب بيرون رفتند و منتظر بودند تا آفتاب طلوع کرد و قافله پيدا شد و سؤال نمودند و جواب مطابق فرمايش پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شنيدند و با وجود اين بر طغيان و کفرشان افزوده شد و از بعضى روايات استفاده ميشود که مراد از مسجد الاقصى بيت المعمور است که در آسمان هفتم است و آنجا پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نماز خواند و اصحاب خاص اقتداء نمودند و بنظر حقير اين معناى باطنى است که در بعضى از روايات در مقابل کسانى ذکر شده که سير را منتهى به بيت المقدس ميدانستند بر حسب ظاهر آيه شريفه تا براى آنها اثبات عروج بآسمان شود و منافى با روايات دالّه بر سير تا بيت المقدس و از آنجا بآسمان نيست چون يکى منتهاى سير زمينى و ديگرى منتهاى سير آسمانى است و اينکه در اين آيه بسير اوّل تصريح شده براى حفظ قلوب ضعفاء الايمان از انکار در صدر اسلام بوده و بعدا که استعداد قبول در مسلمانان کامل شده در سوره و النجم اشاره بمراتب عاليه فرموده و بيت المقدس دورترين مساجد آنزمان بوده بمکّه در زمين چنانچه بيت المعمور دورترين مساجد
جلد 3 صفحه 340
است بمکّه در آسمان محاذى کعبه که فاصله ميان آن دو قبله است و امام از آن تعبير بحرم فرموده و بنابراين متبادر از مسجد الاقصى بر حسب ظاهر بيت المقدس است و در باطن بيت المعمور و هر کس بقدر استعداد و فهم خودش از آيه استفاده مينمايد و اشکالى نيست بلکه کلام در نهايت اعجاز از حيث بلاغت است و برکات مادّى در اطراف بيت المقدّس که زمين شام است مشهود و آن اراضى بوفور نعمت مشهور است و برکات معنوى در اطراف بيت المعمور مسلّم و معلوم است چون مسجد ملائکه است در هر حال اين جمع و توفيق هم از غنائم اين تفسير است و در امالى طوسى از ابن عبّاس روايت نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود چون در شب معراج بمقام قاب قوسين او ادنى رسيدم اوّل سخنى که خداوند بمن فرمود اين بود که گفت اى محمّد نگاه کن بزير پاى خودت من نگاه کردم ديدم تمام حجابها برداشته و درهاى آسمانها گشوده شده و على در جاى خودش قرار دارد و بمن نگاه ميکند پس خدا فرمود من على را وصى و وزير و جانشين تو قرار دادم باو اعلام کن و بگو که کلام تو را ميشنود و من باو گفتم و او در خانه خود بود و بمن نگاه ميکرد سخن مرا شنيد و جواب داد قبول و اطاعت نمودم پس خداوند بملائکه امر فرمود که همه باو سلام کنند و کردند و او جواب سلام ايشانرا داد و همه بمن تبريک گفتند و اظهار مسرت نمودند از آنکه خداوند او را جانشين من قرار داد و حاملان عرش را ديدم که سرهاى خودشان را بزمين انداخته نگاه ميکنند از جبرئيل سبب آنرا پرسيدم گفت از خدا دستور گرفته‌اند و بروى على عليه السّلام نظر ميکنند و چون بزمين مراجعت نمودم خواستم قضايا را براى على عليه السّلام شرح دهم او بر من سبقت کرد و هر چه ديده و شنيده بودم على براى من نقل نمود و دانستم که هيچ گامى بر نداشتم مگر آنکه خداوند آنرا بعلى ارائه داده بود پس پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم قسم ياد فرمود که خداوند هيچ عملى را بى‌محبّت على عليه السّلام قبول نميفرمايد و آتش بر دشمن على غضبناک‌تر است از مشرک و علامت دشمنى با على فضيلت دادن غير او است بر او حديث مفصّل است و حقير مختصر نمودم و تمام اين قضايا از ابتداء حرکت تا انتهاء عود بعضى گفته‌اند در سه يا چهار ساعت واقع شد و بعضى گفته‌اند در يک چشم بهم زدن بوده و اللّه اعلم و خداوند سميع است ميشنود قول کسى را که تصديق کند معراج پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم
جلد 3 صفحه 341
را و قول کسى را که تکذيب نمايد آنرا و بصير است ميبيند و ميداند و ميشناسد کسى را که لياقت دارد به اين مقام برسد و بعضى سميع و بصير را صفت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و ضمير هو را راجع بآنحضرت دانسته‌اند و بنابراين مراد مسموعات و مشهودات ليله معراج است فيض ره فرموده اخبار معراجيّه بسيار است و در آن اسرارى است که مطّلع نميشوند بر آن مگر راسخان در علم ..