تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (125) وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (126) وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُکَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَکُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْکُرُونَ (127) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ الَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (128)
ترجمه
دعوت کن براه پروردگار خود بحکمت و موعظه نيکو و مجادله نما با آنها بوجهى که آن بهتر است همانا پروردگار تو داناتر است بحال کسيکه گم شود از راهش و او است داناتر بهدايت يافتگان
و اگر عقوبت کنيد پس عقوبت نمائيد بمانند آنچه عقوبت شديد بآن و اگر صبر نمائيد هر آينه آن بهتر است براى صبر کنندگان
و صبر کن و نيست صبر تو مگر بکمک خدا و محزون مباش بر ايشان و مباش در تنگدلى از آنچه مکر ميکنند
همانا خدا با آنان است که پرهيزکار شدند و آنانکه ايشان نيکوکارانند.
تفسير
- خداوند متعال پس از آنکه امر فرمود در آيات سابقه حبيب خود را به تبعيّت از ملّت ابراهيم عليه السّلام و طريقه آنحضرت دعوت بتوحيد و معارف حقّه الهيّه بود بيان فرمود طرق دعوت بحق را در ضمن امر بسه طريق که هر يک از آن مخصوص بفرقه‌اى باشد تا مؤثّر و منتج مقصود گردد اوّل که اهمّ طرق است دعوت دانشمندان و کسانى است که آشنا ببراهين عقليّه محکمه صحيحه‌اند بحکمت که اقامه اين قبيل ادلّه موضحه حقائق است بطوريکه موجب رفع شبهات گردد دوّم دعوت عوام و اوساط مردم است بموعظه حسنه که آن عبارت است از بيانات وافيه و خطابت شافيه که مورد قبول و موجب تسليم و الزام طرف
جلد 3 صفحه 328
باشد با انضمام بنصيحت و پند بلسان خوش و طرز مطلوب و مرغوب بطوريکه موجب جلب توجّه و مزيد عنايت مخاطب گردد سوّم مجادله با اهل عناد و لجاج است بطوريکه بزودى طرف را مجاب و محکوم و مغلوب نمايد بدون خشونت و تندى و ايجاد موجبات مزيد عداوت و انکار حقّى يا اقرار بباطلى در کافى و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد از جدال باحسن مجادله بقرآن است و از ابن عباس نقل شده که مراد از موعظه حسنه مواعظ قرآنيّه است و در مجمع حکمت را بقرآن تفسير فرموده براى آنکه متضمّن امر بحسن و نهى از قبيح است و اصل حکمت منع از فساد است و بنظر حقير اصل هر سه طريق قرآن است يعنى محکم‌ترين براهين و نافع‌ترين مواعظ و بهترين طرق مجادله را بايد از قرآن اخذ نمود با مراجعه به بيانات خاندان وحى و تنزيل چون هر چه از غير ايشان اخذ شود خصوصا در تفسير قرآن جهل و ضلالت است و باين معنى اخبار کثيره صحيحه‌اى وارد است که مجال ذکر آنها نيست و در اين مقام از امام صادق عليه السّلام روايت شده که در خدمت آنحضرت مذاکره از جدال در دين و نهى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه اطهار از آن شد فرمود از هر مجادله در دينى نهى نشده بلکه نهى شده است از مجادله‌اى که بطريق احسن نباشد نشنيده‌ايد که خدا فرموده با اهل کتاب مجادله نکنيد مگر بطريق احسن و فرموده دعوت کن مردم را بحکمت و موعظه حسنه و مجادله کن بطور بهتر و آن آنستکه علماء دين مأمورند بآن و مجادله بغير طريق احسن حرام است بر شيعيان ما چگونه خدا هر جدالى را حرام فرمود با آنکه خودش به پيغمبر دستور جدال داده بطور بهتر عرض شد جدال بطور بهتر کدام است و غير آن کدام فرمود جدال غير طور بهتر آنستکه شخصى بر مدّعاى باطل خود دليل باطلى اقامه نمايد و تو بدليلى که خدا براى حقّ قرار داده استدلال نکنى و در مقابل او امر حقّى را منکر شوى که مبادا او در مجادله بر تو غالب شود چون جواب صحيح او را نميدانى اين طريق مجادله بر شيعيان ما حرام است و مجادله بطور بهتر آنستکه خداوند به پيغمبرش دستور داد که در جواب کسيکه از باب انکار معاد گفت چه کس اين استخوان پوسيده را زنده ميکند بگويد کسيکه او را خلق فرمود در اوّل بار و او بهر خلقى دانا است يعنى کسيکه آنرا از کتم عدم بوجود آورد ميتواند
جلد 3 صفحه 329
بعد از پوسيدن بصورت اوّلش باز گرداند با آنکه ابتداء هر خلقى مشکل‌تر از اعاده آنست و چند مثال ديگر هم از قرآن براى مجادله باحسن بيان فرموده‌اند که حقير براى مراعات اختصار ذکر ننمودم اين خلاصه مستفاد از روايت است که دلالت دارد بر آنکه بر عوام لازم است از مجادله با اهل باطل خود دارى کنند چون اين از وظائف علماء است مبادا مجبور شوند بانکار حقّى يا اقرار بباطلى يا ملزم شوند در مقابل دليل طرف و موجب وهن اسلام در انظار گردد و از ذيل آيه استفاده ميشود که زياد هم نبايد براى دعوت و ارشاد و الزام جوش و خروش نمود بقدر اداء وظيفه و اتمام حجّت کافى است چون خداوند خودش بهتر ميداند که برهان و وعظ و جدال در چه محلّ و موردى مؤثر و نافع است و در چه مادّه‌اى نيست.
برسيه دل چه سود خواندن پند
نرود ميخ آهنين بر سنگ
و چون حمزه سيّد الشهداء در جنگ احد شهيد شد و وحشى قاتل آنحضرت او را مثله نمود يعنى گوش و بينى او را بريد و جگر او را در آورد براى آنکه برسم تحفه نزد هند ما در معاويه برد و حضرت ختمى مرتبت جنازه او را باين حال مشاهده فرمود و اين سخت‌ترين مناظر دوره عمر آنحضرت بود فرمود اگر خدا مرا بر قريش مسلّط فرمايد هفتاد نفر از آنها را مثله خواهم نمود پس جبرئيل نازل شد و آيات اخيره را آورد و در روايت عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام است که چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آن منظره را مشاهده فرمود عرض کرد الّلهم لک الحمد و اليک المشتکى و انّک المستعان على ما نرى پس فرمود اگر ظفر يافتم هر آينه مثله ميکنم و مثله ميکنم پس نازل شد و ان عاقبتم تا آخر آيه و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود صبر ميکنم صبر ميکنم و قمّى ره قريب باين معنى را نسبت باصحاب داده که گفتند مثله ميکنيم ولى مشهور همان است که بدوا ذکر شد و خلاصه مفاد آيات اخيره آنستکه مجازات بايد بقدر جرم باشد نه زياده بر آن و اگر صبر کنند و ببخشند و تلافى بمثل هم ننمايند آن بهتر است براى کسانيکه ميتوانند صبر نمايند و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم چون رحمة للعالمين است بايد صبر نمايد و خداوند باو توفيق صبر و ثبات عنايت خواهد فرمود و نبايد محزون و غمناک باشد از شهادت شهداء چون آنها فائز شدند بدار کرامت الهى و مقاميکه
جلد 3 صفحه 330
فوق آن متصوّر نيست و نبايد در مضيقه بى‌صبرى و دلتنگى و کمى حوصله قرار گيرد از مکر ماکرين و بايد بداند که خداوند با کسانى است که اهل پرهيزکارى از شرک و معاصى هستند و هيچ گاه عنايت خود را از ايشان قطع نخواهد فرمود و همچنين از کسانيکه احسان ميکنند نسبت به برّ و فاجر و از انتقام صرف نظر مينمايند و ميبخشند و گفته‌اند تمام اين سوره در مکّه نازل شده غير از اين سه آيه اخيره و در ثواب الاعمال و عيّاشى ره از امام باقر عليه السّلام روايت نموده که هر کس سوره نحل را در هر ماه بخواند خسارتى بر او در دنيا وارد نشود و هفتاد نوع از انواع بلا از او دور گردد که سهل‌ترين آنها ديوانگى و مرض خوره و پيسى است و جايش در بهشت عدن است که در وسط بهشتها است.
جلد 3 صفحه 331