تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً «16»
وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْيَةً: هرگاه اراده ما تعلق گيرد اينکه هلاک نمائيم به عذاب اهل شهرى را بعد از اقامه حجت بر آنان و فرستادن پيغمبر به ايشان.
جلد 7 - صفحه 345
أَمَرْنا مُتْرَفِيها: فرمائيم متنعمان و رؤسا و بزرگان آنان را به ايمان و طاعت و پيروى پيغمبران مکرر در مکرر و اتيان آيات بينات براى اتمام حجت و رفع عذر کافران و مخالفان. فَفَسَقُوا فِيها: پس خارج شدند از طاعت و متمادى گرديدند در کفر و معصيت. فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ: پس واجب شد در اين هنگام بر اهل آن قريه کلمه عذاب که سبقت گرفته در حکم ازلى و مستوجب عقوبت شدند، يا ثابت و متحقق شد موجب عذاب و ورود آن به سبب طغيان و کفران. فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً: پس هلاک کرديم ايشان را هلاکى که دمار از آنها برآورديم.
رفع شبهه: بعضى از کوتاه نظران آيه را چنين تفسير نموده که هرگاه اراده کنيم اهلاک اهل شهرى را، امر کنيم رؤساى آنها را تا فسق کنند، پس واجب شود بر اهل قرآن کلمه عذاب. و اين معنى لازم آيد که ذات سبحانى امر به فسق و سبب اغراء به جهل شده باشد، و حال آنکه به برهان عقلى و نقلى ثابت گرديده که صدور قبيح از ساحت قدس کبريائى محال است، و هيچ عاقلى را اين نسبت روا نيست چه برسد به حضرت حکيم على الاطلاق جلت حکمته. بنابراين آيه شريفه را وجوهى است:
1- مأمور به در آيه محذوف تقدير آنکه (امرناهم بالطّاعة ففسقوا فيها) ما ايشان را امر به طاعت فرمائيم، ايشان نافرمانى کنند، و ذکر فسق در عقب امر مستلزم نيست امر به فسق را، زيرا متعارف است که گويند (امرته فعصى و دعوته فابى) امر نمودم او را پس مخالفت کرد، و دعوت کردم او را پس ابا نمود، و تعليق اراده به امر مذکور در آيه دلالت دارد بر تکرار امر به طاعت و انذار و تنبيه بر اقامه حجت بر فاسقان که پس از تکرار مخالفت نمودن، آنان مستحق وعيد و اهلاک باشند.
2- ذکر اراده در آيه مجاز و اتساع باشد و اين عبارت باشد از آنکه معلوم بود از حال قوم و مآل کار ايشان، و اين آن اراده است که تفسير کنند به «کاد» يعنى وقتى نزديک شد هلاک اهل شهرى، تجديد نمائيم بر ايشان امر را و تکرار فرمائيم، پس نافرمانى نمودند در آن امر، پس سزاوار شدند عذاب را.
جلد 7 - صفحه 346
3- در کلام تقديم و تأخيرى باشد و خلاصه تقدير بر آنکه (اذا امرنا مترفى قرية الطّاعة ففسقوا فيها فحقّ عليها القول اردنا) در قرائتى «آمرنا» «بالمد»- اى «اکثرنا» واقع شده.