تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً «16» وَ کَمْ أَهْلَکْنا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَ کَفى بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً «17» مَنْ کانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً «18» وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعى لَها سَعْيَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ کانَ سَعْيُهُمْ مَشْکُوراً «19» کُلاًّ نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّکَ وَ ما کانَ عَطاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً «20»
انْظُرْ کَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِيلاً «21» لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً «22»
ترجمه
و چون خواهيم که هلاک کنيم بلدى را امر ميکنيم سر گرم بنعمت شدگان آنرا پس نافرمانى کنند در آن پس سزاوار شود بر آن بلد حکم عذاب پس هلاک کنيم آنرا هلاک کردنى
و بسيار هلاک کرديم از اهل قرنها بعد از نوح و کافى است پروردگارت که بگناهان بندگانش آگاه و بينا است
کسيکه بخواهد نعمت مستعجلى را تعجيل ميکنيم براى او در آن آنچه را ميخواهيم براى آنکه ميخواهيم پس قرار ميدهيم براى او جهنّم را که در آيد در آن نکوهش شده رانده گرديده
و کسيکه بخواهد آخرت را و کوشش کند براى آن کوشش سزاوار بآنرا با آنکه مؤمن باشد پس آنگروه کردارشان پذيرفته و مأجور است
هر يک از آن دو را مدد ميکنيم آنگروه و آنگروه را از بخشش پروردگار تو و نباشد بخشش پروردگار تو باز داشته شده
بنگر چگونه فضيلت داديم برخى از آنها را بر برخى و هر آينه آخرت بزرگتر است از جهت مراتب و بزرگتر است از جهت فضيلت دادن قرار
مده با خدا خداى ديگرى پس بنشينى نکوهش شده بخود واگذار گرديده.
تفسير
- وقتى خدا بخواهد بلدى را چه ده باشد چه شهر ويران و اهل آنرا هلاک فرمايد براى آنکه مستحقّ عقوبت شده‌اند بکثرت معاصى از باب مزيد عنايت و لطف امر ميفرمايد اهل تنعّم و تعيّش و فسق و فجور آن آبادى را بتوسط انبياء و اولياء بتوبه و انابه و اطاعت خدا و پيغمبر تا مرتدع شوند و عذاب از آنها مرتفع گردد پس چون تمرّد و سرکشى کنند و باعمال ناشايسته خودشان ادامه دهند و استحقاق آنها کامل شود و معلوم گردد که قابل ترحّم نيستند عذاب بر آنها نازل شود بطوريکه همگى هلاک و بلدشان ويران گردد و اين بمقتضاى سبقت رحمت بر غضب است که بعد از بعث رسول و بيان احکام باز تعجيل در عقوبت دنيوى
جلد 3 صفحه 349
نميفرمايد تا بکلّى يأس از صلاح آنها حاصل شود و دلالت دارد بر اينکه مأمور به توبه است اختصاص امر باهل تنعم و تعيّش و خود سرى در اين آيه با آنکه در ذيل آيه سابقه اشاره شده بود که خداوند در دنيا و آخرت عقاب بلا بيان نسبت باحدى نميفرمايد و بعضى مأمور به را اطاعت و امر را تأکيدى دانسته‌اند و اختصاص اهل تنعم و تعيّش را بامر گفته‌اند براى رياست آنها و تبعيّت سايرين است و بعضى مأمور به را احکام اوليّه گرفته‌اند و گفته‌اند مراد آنستکه وقتى ما امر نموديم و تمرّد نمودند اراده مينمائيم هلاک آنها را و در کلام تقديم و تأخير شده است چون قبل از استحقاق اراده هلاک قبيح است و بعضى گفته‌اند مراد باراده هلاک نزديک شدن وقت مقدّر آن است اينها همه در صورتى است که امر بمعناى فرمان باشد و اگر بمعناى زياد کردن باشد چنانچه قمّى ره فرموده و ديگران تأييد نموده‌اند مراد آنستکه چون اراده نمائيم هلاک بلدى را زياد ميکنيم در آن اهل تنعم و تعيّش را بزياد نمودن نعمت و وسائل عشرت را در آن بطوريکه دنيا طلبان در آنجا جمع شوند و اهل آخرت از آنجا هجرت نمايند پس هلاک و ويران نمائيم آن بلد را با اهلش که فاسق و متمرّدند و اين مهلت براى تکميل استحقاق و تشديد عذاب آنها است که سيره الهيّه بر آن جارى شده و مؤيد اينمعنى است قرائت امير المؤمنين عليه السّلام آمرنا بر وزن عامرنا و قرائت امام باقر عليه السّلام امّرنا بتشديد ميم که در هر دو بمعناى کثّرنا است و بنظر حقير اين معنى و معناى اول بتقريب مذکور هر يک از جهتى احسن و اسلم و اتمّ است و خداوند بسيارى از اهل اعصار و امم ماضيه را که اصرار بمعصيت داشتند بعد از قوم نوح معذب و هلاک فرموده مانند قوم عاد و ثمود و لوط و امثال اينها که خودشان و ديارشان نابود و ويران شدند و قرن بصد سال و کمتر و زيادتر تفسير شده و بنظر حقير قرن مقدارى از زمان است که اهل آنرا معاصر خوانند و از افراد زمان سابق نوعا کسى در آنزمان باقى نمانده است و کافى است خداوند که با خبر است از گناهان باطنى بندگان و بينا است گناهان ظاهرى آنها را براى آنکه مجازات فرمايد از آنها بحسب استحقاق و کسيکه بخواهد نعمت عاجله دنيويّه را و همّت خود را صرف در تحصيل آن نمايد خداوند او را بکلّى محروم نميفرمايد و بهر کس بخواهد هر قدر بخواهد از نعم
جلد 3 صفحه 350
دنيويّه عطا خواهد فرمود بمقتضاى حکمت و مصلحت ولى چون چنين کسى عمل عبادى ندارد در آخرت بهره‌اى نخواهد داشت و داخل جهنّم ميشود و نزد عقلا مذموم و از رحمت خدا محروم است در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که معناى آيه آنستکه کسيکه بخواهد پاداش دنيا را بعملى که خداوند واجب فرموده است بر آن و نخواهد رضاى خدا و اجر آخرت را خداوند هر چه بخواهد از متاع دنيوى باو عطا ميفرمايد و نيست براى او ثواب آخرت و اين براى آنستکه خداوند نعمت باو عطا ميفرمايد براى آنکه کمک بجويد بآن بر طاعت و او صرف ميکند آنرا در معصيت پس معاقب ميشود بر اين عمل و کسيکه بخواهد آخرت را و سعى کند براى تحصيل آن برضاى خدا و خوشنودى او سعى بليغى که سزاوار آخرت باشد باتيان واجبات و ترک محرّمات با آنکه معتقد باشد باصول دين و مذهب خداوند پاداش او را در آخرت بنحو اتمّ و اکمل عنايت خواهد فرمود لذا اين جماعت عملشان مقبول و سعيشان مشکور است از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده است که کسيکه آخرت را بخواهد بايد زينت زندگى دنيا را ترک نمايد هر يک از اين دو فرقه اهل دنيا و آخرت را خداوند مدد ميرساند پى در پى بحيات و قواء و نعم ظاهريّه و باطنيّه و در هيچگاه نعمت و رحمت رحمانيه از بندگان مقطوع نبوده و نخواهد بود ولى در عين حال بايد نظر نمود که چه قدر فرق و تفاوت است ميان افراد بشر در فضل الهى نسبت بآنها که بعضى فقير و بعضى غنى و بعضى عالم و بعضى جاهل و بعضى سالم و بعضى مريض و بعضى عزيز و بعضى ذليلند و اينها همه بحسب استعداد و قابليّت و مصلحت آنها است و در مبدء فيّاض بخل نيست و اين تفاوت و تفاضل در درجات و مراتب آخرت و اهل آن بيشتر و برتر است بمراتب و درجاتى از تفاوت در مراتب و درجات دنيا و اهل آن بلکه تفاوت اين دو تفاوت بقدر تفاوت دنيا و آخرت است پس بايد براى آن کوشيد و از اين چشم پوشيد و در مجمع فرموده روايت شده است که ما بين اعلى درجه بهشت و ادنى درجه آن مانند ما بين آسمان و زمين است و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که نگوئيد بهشت يکى است و يکدرجه است خداوند فرموده بهشت متعدّد است و درجاتى دارد بعضى فوق بعضى است و تفاوت مردم در درجات باعمال است عرض شد دو مؤمن داخل بهشت ميشوند يکى
جلد 3 صفحه 351
از آن دو مقامش بالاتر است از ديگرى و مايل ميشود که رفيقش را ديدن کند فرمود کسيکه مقامش بالاتر است ميتواند پائين بيايد ولى کسيکه مقامش پائين‌تر است نميتواند بالا برود چون بآنمقام نرسيده امّا اگر مشتاق باشند ملاقات ميکنند از روى تختها حقير عرض ميکنم تخت بهشتى بلند است و براى مؤمن فرود مى‌آيد و چون بر آن قرار گرفت بلند ميشود بقدريکه تمام جوانب ملک مرئى ميگردد و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که بالا ميروند بندگان فرداى قيامت در درجات و بقرب حق واصل ميشوند بقدر عقلهاشان و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که ثواب بقدر عقول است. و نبايد کسى چه پيغمبر باشد چه از افراد امّت با خداوند خود خداى ديگرى قرار دهد در اعتقاد يا اقرار يا عبادت که اگر چنين کند مادام العمر مورد مذمّت عقلا و علما و صلحا واقع شود و خداوند او را بحال خود واگذار فرمايد و لطف و رحمت خود را در دنيا و آخرت از او منع فرمايد پس مانند مردم عاجز و ذليل بجاى خود بنشيند و قادر بر دفاع نباشد ..