تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَ الْمِسْکِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً «26» إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ کانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَ کانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً «27» وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً «28» وَ لا تَجْعَلْ يَدَکَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً «29» إِنَّ رَبَّکَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ إِنَّهُ کانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (30)
ترجمه
و بده بصاحب قرابت حقّش را و به فقير و محتاج در راه و بيجا صرف مکن مالت را بيجا صرف کردنى
همانا بيجا صرف کنندگان مال باشند برادران شيطانها و باشد شيطان مر پروردگار خود را ناسپاس
و اگر اعراض کنى از ايشان براى طلب رحمتى از پروردگارت که اميد دارى آنرا پس بگو مر ايشانرا گفتارى ملايم
و قرار مده دستت را بسته بگردنت و مگشا آنرا تمام گشايش پس بنشينى ملامت شده باز مانده
همانا پروردگار تو گشاده ميکند روزى را براى کسيکه ميخواهد و تنگ ميگرداند بدرستيکه او باشد به بندگانش آگاه بينا
تفسير
- خداوند متعال پس از توصيه فرمودن بندگانرا باحسان در باره پدر و مادر توصيه فرموده است آنها را باداء حقوق واجبه و مستحبّه اقارب و ارحام در اموال و غيره که در سوره بقره ذيل آيه الّذين ينقضون عهد اللّه گذشت و بنابراين اگر چه در ظاهر خطاب متوجّه به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است ولى مقصود بخطاب عموم مکلّفين و متعلّق تکليف کلّيه حقوق اقارب است ولى بمقتضاى اخبار مستفيضه از اهل بيت عصمت و طهارت و غير ايشان از اصحاب مقصود بخطاب شخص پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و متعلّق تکليف تمليک فدک است بحضرت فاطمه عليها السّلام و بنظر حقير مؤيّد اين معنى است آنکه فرموده و آت ذا القربى حقّه بلفظ مفرد چون اگر مقصود جمع بود ظاهرا بهتر آن بود که بفرمايد و آت ذوى القربى حقوقهم و نيز مؤيّد اينمعنى است آنکه در بعضى از اين روايات ذکر شده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعد از نزول آيه از جبرئيل سؤال فرمود مراد از ذا القربى کيست و جبرئيل بعد از مراجعه بخداوند عرض کرد مراد فاطمه عليها السلام است که بايد فدک را باو عطا فرمائى و اگر ذا القربى ظهور در کلّيه اقارب و ارحام داشت جاى اين سؤال نبود و محتمل است آنکه مقصود بسؤال بيان مراد باطنى باشد که علم آن مخصوص بانبيا و اوليا است چون قرآن داراى معانى باطنيّه است که مکرّر اشاره بآن شده و بنابراين منافاتى نيست ميان قول مفسّرين عامّه که اوّلا ذکر شد و روايات خاصه
جلد 3 صفحه 354
و بعضى از اخبار مأثوره از ائمه اطهار که استدلال فرموده‌اند باين آيه براى اثبات وصايت و ولايت امير المؤمنين عليه السّلام و بعضى اخبار ديگر که دلالت دارد بر نزول آن براى اداء حقّ کلّيه اهل بيت عليهم السلام و قول بعضى از مفسّرين عامّه و خاصه که ذا القربى را مخصوص باقارب پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دانسته‌اند چون تمام معانى مراد است و همه مصداق اداء حقّ اقارب است نهايت آنکه در موارد متعدده بحسب اقتضاء حال و اهميّت مورد و حضور وقت حاجت بيان و تطبيق شده است و مسکين و ابن السبيل از مستحقّين زکاتند که بايد حقّ آنها اداء شود و اصل تبذير بمعناى تفريق است و بصرف مال در محلّيکه سزاوار نباشد تفسير ميشود و ظاهرا اختصاص بصرف مال در حرام ندارد چنانچه از امام صادق عليه السّلام روايت شده که پرسيدند از آنحضرت که آيا تبذير در حلال ميباشد فرمود بلى و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که بسعد فرمود اسراف در آب وضو منما اگر چه بر لب چشمه آب باشى و در بعضى روايات از دور انداختن هسته خرما نهى شده براى آنکه تبذير است و فرموده‌اند تبذير از اسراف است و ظاهرا اسراف صرف مال زيادتر از مقدار سزاوار است که در نتيجه صرف مقدار زائد خواهد بود در محليکه سزاوار نباشد و بنابراين حاصل معناى اسراف و تبذير تقريبا يکى است که خرج بيجا باشد لذا هر يک بجاى ديگرى استعمال ميشود و همانا کسانيکه اموال خود را در محل بيجا و غير مرضىّ خدا صرف مينمايند برادران طريقتى و مسلکى و اتباع و امثال شياطين ميباشند و شيطان لعين از قديم الايام بسيار ناسپاس از نعم الهى و متمرّد از فرمان حقّ بوده که تمام قواء خود را صرف در معصيت خدا نموده و مينمايد و نبايد بندگان خداوند پيرو و مطيع او باشند و اگر کسى اعراض نمايد از اداء حقوق ذوى الحقوق براى آنکه متمکّن نباشد و روى بگرداند از آنها براى خجلت و توجّه بخداوند و طلب فضل و رحمت و وسعت از او با اميدوارى باجابت و آنکه بتواند در آتيه حقوق آنها را ادا نمايد مورد ملامت نيست و بنابراين ابتغاء در کلام الهى بجاى عدم تمکّن از اداء حقوق واقع شده چون غير متمکّن طالب تمکّن است و ما بين عدم تمکّن و طلب آن از خداوند ملازمه عاديّه براى اهل ايمان است ولى بايد جواب سؤال آنها را با رفق و مدارا و ملايمت و ادب بدهد تا درجه‌اى که ممکن و
جلد 3 صفحه 355
ميسور باشد بلکه مناسب است وعده بدهد که در اوّل ازمنه امکان قيام باداء حقوق ايشان نمايد انشاء اللّه تعالى و نبايد کسى دست خود را که خداوند براى بسط باو عطا فرموده مانند غل و بال گردن خود نمايد و براى اعطاء باز نکند و بخل و امساک را شعار خود کند که اين از بزرگترين صفات ذميمه است و نبايد هم از حدّ اعتدال در بذل و بخشش تجاوز نمايد و هر چه دارد انفاق کند تا بحسرت و ملامت خود و دوستان مبتلا شود و پشيمان از خير گردد و در آتيه بزحمت بيفتد و از خيرات در موارد اهمّ باز بماند و در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد محسور از ثياب است يعنى برهنه و مؤيّد اينمعنى است روايتى که در کافى و عيّاشى ره از آنحضرت نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هر کس چيزى از او ميخواست ميداد پس زنى پسرش را فرستاد نزد آنحضرت و دستور داد که از او کمکى بخواهد و اگر فرمود ندارم بگويد پيراهنت را بمن عطا فرما و او باين دستور عمل نمود و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پيراهنش را باو داد پس خداوند باين آيه شريفه دستور فرمود به پيغمبر خود که باقتصاد عمل نمايد و نيز در کافى از آنحضرت روايت نموده که خداوند به پيغمبرش کيفيّت انفاق را تعليم فرمود و اين براى آن بود که نزد او اوقيّه‌اى از طلا بود که ظاهرا هفت مثقال است و راضى نشد که شب آن طلا نزدش باشد تمام را صدقه داد و چون صبح شد چيزى نداشت و سائلى خدمت آنحضرت رسيد و بمقصودش نائل نشد و او را ملامت نمود و حضرت غمگين شد از آنکه چيزى ندارد که باو بدهد چون مهربان بفقرا بود و با آنها برفق و مدارا سلوک ميفرمود لذا خداوند دستور فرمود که بمقتضاى اين آيه عمل فرمايد و مراد آنستکه بسا باشد که سؤال ميکنند از تو و عذر نداشتن را نمى‌پذيرند و اگر هر چه دارى بدهى تهى دست خواهى شد و در بعضى روايات از آنحضرت احسار بفاقه و در بعضى باقتار که تنگ کردن نفقه بر عيال است تفسير شده و حاصل مراد بر هر تقدير ميانه روى و عدم تجاوز از حدّ اعتدال در عطاء است که آدمى در نتيجه گرفتار بفقر و فاقه و خجلت اهل و عيال و ملامت دوستان نشود که بگويند مالش را بمردم ميدهد و عيالاتش را گرسنه ميگذارد و قمّى ره شأن نزول آيه را بر وفق روايت کافى که اولا نقل شد بيان فرموده و منافاتى با روايت دوّم ندارد چون
جلد 3 صفحه 356
ممکن است هر دو اتّفاق افتاده باشد و نبايد زياد از حال فقرا متأثر بود چون خداوند بر حسب صلاح بندگان توسعه و تضييق بر آنها ميفرمايد و خبير و بصير است باقتضاء حال و مقدار استعداد ايشان چنانچه در حديث قدسى وارد شده که بعضى از بندگان من صلاح آنها نيست مگر در فقر و اگر بى‌نياز کنم ايشانرا موجب فسادشان گردد و بعضى از بندگان من صلاح آنها نيست مگر در غنى و اگر فقير کنم آنها را موجب فسادشان شود و من اعلمم بمصالح بندگانم و در نهج البلاغه است که خداوند روزيها را مقدّر فرمود و زياد و کم کرد و قسمت نمود و در آن عدالت فرمود تا مردم را بفقر و غنى امتحان کند و غنى شاکر و فقير صابر از غير ممتاز شوند مقدّريکه بگل نکهت و بگل جان داد بهر که هر چه سزا ديد حکمتش آن داد و اين منافى بالزوم اعانت و ترحّم در موارد لازمه نيست چون آنهم دستورى است که داده‌اند ..