تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا تَجْعَلْ يَدَکَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً «29»
بعد از آن حد وسط و ميانه روى در خرج کردن مال را بيان فرمايد:
وَ لا تَجْعَلْ يَدَکَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِکَ: و قرار مده دستهاى خود را بسته به گردن خود. اين کلام کنايه است از بخل بر سبيل مبالغه، يعنى در بخل و امساک مباش مانند کسى که او را دست به گردن بسته باشند تا کارى نتواند بنمايد. وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ: و گشاده مدار دستها را تمام گشادگى. اين کلام هم کنايه است از اسراف يعنى اسراف در عطا مکن به حدى که باقى نماند نزد تو چيزى و محتاج شوى.
مبند از سر امساک دست در گردن
که خصلتى است نکوهيده پيش اهل بها
مکن بجانب اسراف نيز چندان ميل
که هر چه هست به يک دم کنى ز دست رها
چو در ميانه اين هر دو راه چندانى
تفاوت است که از آفتاب تابسها
«1» بحار الانوار، جلد 71، باب 92، صفحه 382، ذيل حديث 17، المحجّة البيضاء، جلد 5، صفحه 89.
جلد 7 - صفحه 362
پس اختيار وسط راست در جميع امور
بدان دليل که خير الامور اوسطها
فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً: پس بنشينى ملامت‌زده نسبت به اول، حسرت برده نسبت به دوم. کاشفى «1» در اسباب نزول آورده که: مسلمه‌اى با يهوديه‌اى گرو بستند که حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از موسى کليم عليه السّلام سخى‌تر باشد. از جهت آزمايش دختر خود را خدمت حضرت فرستاد که مادر من پيراهن شما را مى‌طلبد. حضرت به حجره داخل، پيراهن بيرون کرده به او داد، و خود برهنه نشست. بلال اذان گفت، اصحاب منتظر حضرت بودند و به سبب برهنگى بيرون نمى‌آمد؛ آيه شريفه نازل شد.
تنبيه: نزد محققين از مفسرين، آيه شريفه خطاب به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و مراد امت هستند، زيرا مقام رسالت و شأن ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله اجل باشد از آن که شايبه خلاف اعتدال در رفتار و گفتار و کردارش تصور شود، بلکه تمام حرکات و سکنات آن سرور بر وفق عدل بوده. و چون شريعت آن حضرت طريقه وسطى باشد، لذا ميزان حقيقى کليّه امورات دينى و دنيوى عموم را فرموده، از جمله دستورات: دو خصلت امساک و اسراف را که دو طرف افراط و تفريطند نهى فرموده به ملازمه حد اعتدال و ميزان اقتصاد را ثابت گردانيده که اگر به دقت ملاحظه شود در اين شرع مطهر، هر آينه عقل سليم تصديق نمايد که در عالم وجود دستورى اکمل و اقوم از آن نخواهد بود، و البته عاقل را پيروى چنين شريعتى لازم و واجب خواهد بود.