تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (36)
پنجم از محرمات:
وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ: و پيروى مکن آنچه را که نيست تو را به آن علمى. ابن عباس «2» گويد: يعنى نگو شنيدم و حال آنکه نشنيده باشى و ديدم، و
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، صفحه 374، حديث 2.
«2» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 415.
جلد 7 - صفحه 372
حال آنکه نديده باشى و دانم حال آنکه ندانى. نزد بعضى مگو در قفاى غير خود کلامى وقتى مرور به تو نمايد، يعنى غيبت و تهمت به او منماى. مجمع «1» از محمد بن حنفيه مروى است که اصل آنکه آيه عام است در هر قول و فعل و عزمى که به غير علم باشد.
إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ: بدرستى که گوش و چشم و قلب. کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا: هر يک از اين جوارح باشد از نفس خود و آنچه صاحبش به او نموده پرسيده شده، يعنى از گوش پرسند چه شنيدى، و از چشم پرسند چه ديدى، و از قلب پرسند چه دانستى، و به چه عقد بستى. چنانچه در کافى و صافى و عياشى- از حضرت صادق عليه السّلام در اين آيه فرمود: يسئل السّمع عما سمع و البصر عما نظر اليه و الفؤاد عمّا عقد عليه. «2» کافى و عياشى و قمى- روايت نموده از ابى جعفر عليه السّلام که نزد حضرت صادق عليه السّلام بودم. مردى عرض کرد: بدرستى که براى من همسايگانى است داراى زنان مغنيه که مى‌خوانند و عود مى‌زنند، چه بسا من به غائط روم و طول دهم نشستن را، در حالى که استماع نمايم از ايشان. حضرت فرمود: نکن اين را. عرض کرد: قسم به خدا نيست آن فعلى که به پاى خود بجاى آرم، بلکه شنيدنى است که برخورد به گوشم. فرمود: قسم به خدا تو آيا نشنيدى حق تعالى فرمايد (إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا) مرد گفت: گويا هرگز نشنيدم اين آيه کتاب الهى را نه از عربى و نه از عجمى، لا جرم توبه نمودم و ترک کردم آن را. فرمود: برخيز و غسل کن و نماز گزار و تدارک نما آنچه را بر آن بودى، زيرا تو مقيم بر امرى عظيم بودى و بدترين حال را داشتى اگر مى‌مردى بر آن. حمد خدا و توبه نما از تمام آنچه مکروه
«1» همان مدرک.
«2» تفسير عيّاشى، جلد 2، صفحه 392، حديث 75، (با اندکى تفاوت). اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، صفحه 37، حديث 2.
جلد 7 - صفحه 373
الهى است، و کراهت ندارد مگر قبيح را، واگذار آن را براى اهلش. «1» و حضرت سجاد عليه السّلام فرمايد: جايز نيست براى تو که تکلم کنى به آنچه خواهى، زيرا خدا فرمايد (وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ) و همچنين پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمايد: خدا بيامرزد بنده‌اى را که خير را گفت و غنيمت برد يا ساکت شد و سالم ماند، و جايز نيست بشنوى هرچه خواهى، زيرا خدا فرمايد: (إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ ...). «2» تبصره: عاقل منصف، به تأمل در اين آيه کريمه و حديث شريف، دستور کلى اخلاقى براى نظام دينى و دنيوى او حاصل آيد؛ زيرا شخصى وقتى ملتزم شود حقيقتا به اينکه جوارح آدمى به تکاليفى موظف و چنانچه خلاف کند مسئول خواهد بود، البته کوشش نمايد به حفظ جوارح. بنابراين گوش را نگاهدار از شنيدن آواز لهو و لعب و غنا و غيبت و بهتان و قذف و غيره، و چشم را از نظر به محرمات و مشتهيات منهيه و زينت و زخارف دنيا که موجب شود رغبت و شوق به آن، و قلب را از دلبستگى به غير خدا و مودت با کفار و تمرن به صفات رذيله حقد و حسد و عداوت و امثال آن، و همچنين ساير اعضاء و جوارح، و مسلم است جريان اين دستور و التزام به آن موجب گردد مفاسد عمده‌اى که باعث هرج و مرج عالم و اختلال جامعه بنى آدم است به کلى رفع، و آسايش دو گيتى بدست آيد.
گذرگاه قرآن و پند است گوش
به بهتان باطل شنيدن مکوش