تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (36) وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (37) کُلُّ ذلِکَ کانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً (38) ذلِکَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ وَ لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (39) أَ فَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِينَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِکَةِ إِناثاً إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً (40)
ترجمه
و پيروى مکن آنچه را نباشد از براى تو بآن دانش همانا گوش و چشم و دل هر يک از آنها باشد از آن پرسيده شده
و راه مرو در زمين بکبر و ناز همانا تو نمى‌شکافى هرگز زمين را و نميرسى هرگز بکوهها در گردن کشى
هر آنچه ذکر شد باشد نافرمانيش نزد پروردگار تو ناخوش داشته شده
اين دستورات از چيزهائى است که وحى فرمود بتو پروردگارت از روى حکمت و قرار مده با خدا خداى ديگرى را پس انداخته شوى در جهنّم ملامت کرده شده رانده شده
آيا پس برگزيد شما را پروردگارتان به پسران و گرفت خود از فرشتگان دختران همانا شما هر آينه ميگوئيد سخنى بزرگ.
تفسير
ظاهرا خطاب متوجّه به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و مقصود بآن امّتند يعنى متابعت و پيروى مکن چيزيرا که بآن علم ندارى قولا و فعلا پس نبايد شخص سخنى بگويد که علم بصدق آن ندارد در باره خود و غير و نه کارى بکند که سند يقينى براى جواز آن نداشته باشد راجع بامور دنيا و آخرت و نه عقد قلب نمايد بر امريکه تحقّق آن معلوم نباشد در گذشته و آينده و بنابراين مدلول آيه شريفه عام است و اختصاص ندارد بشهادت ناحق و بهتان و دروغ و عمل بگمان که هر يک را گفته‌اند همانا گوش و چشم و دل و ساير اعضاء و جوارح در پيشگاه الهى مسئولند از اعماليکه بتوسط آنها انجام داده شده است يعنى به بنده ميگويند چرا اين اعضاء و جوارح را که خداوند براى صرف در طاعت بتو عنايت فرمود در معصيت بکار بردى و اگر بگويد نميدانستم نمى‌پذيرند و ميگويند چرا تحصيل علم نکردى با آنکه خداوند رسول باطن که عقل است و رسول ظاهر که شرع است براى تعيين تکليف تو فرستاد و تو رجوع بآن دو ننمودى و پيروى از شيطان و نفس امّاره بسوء کردى پس مستحق عذاب اليم ميباشى در کافى و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام در اين آيه روايت نموده که سؤال ميشود از گوش از آنچه شنيد و از چشم از آنچه نگريست و از دل از آنچه
جلد 3 صفحه 360
عقيده کرد بآن و در علل از امام سجّاد عليه السّلام نقل نموده که حقّ ندارى هر چه بخواهى بگوئى خداوند فرموده پيروى مکن چيزيرا که نميدانى و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرموده خدا رحمت کند بنده‌اى را که سخن نيک بگويد و فائده ببرد يا خاموش باشد و سالم بماند و در کتب معتبره از امام صادق عليه السّلام نقل شده که نهى فرمود از زياد نشستن در مستراح براى استماع غناء و استدلال فرمود باين آيه شريفه و بعدا نهى شده است از راه رفتن بتکبر و تبختر و گفته‌اند مرح شدّت فرح بباطل است براى آنکه هر قدر کسى از روى تکبر و غرور پا بزمين بکوبد نتواند زمين را بشکافد و هر قدر گردن بکشد و سر فراز نمايد نميتواند فرق از فرح بر فرقدان و کوه بسايد پس بهتر آنستکه آرام و سر بزير باوقار و فروتنى راه رود تا مورد استهزاء خدا و خلق نشود آنچه تاکنون بعد از قول خداوند سابقا لا تجعل مع اللّه الها آخر ذکر شد از دستورات عملى و اخلاقى که گفته‌اند بيست و پنج خصلت است و در الواح حضرت موسى عليه السّلام نوشته شده هر يک از آنها بدى و معصيت و نافرمانى آن نزد خداوند مکروه و مبغوض و ناپسند بوده و خواهد بود و بعضى بجاى سيّئه سيّئة بصيغه مؤنث بدون اضافه بضمير قرائت نموده‌اند و بنابراين معنى اوضح و امر در تذکير و تأنيث سهل است و اين از احکامى است که خداوند به پيغمبر خود وحى فرموده بر طبق حکمت و مصلحت و قابل نسخ و تبديل نيست تا قيام قيامت و براى اهميّت توحيد اخيرا نهى از شرک تکرار شده و نتيجه اخروى آن که دخول در جهنم است ذکر گرديده با آنکه مشرک در قيامت مورد ملامت از خود و دور از رحمت خدا خواهد بود و در کافى از امام باقر عليه السّلام در ضمن حديثى نقل نموده که خداوند مبعوث فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را در مکّه ده سال و کسى از دنيا نرفت در آنمدت که شهادت بتوحيد و رسالت دهد مگر آنکه داخل فرمود او را در بهشت براى اقرار و ايمانش و عذاب نفرمود مگر کسيرا که مرد در حال شرک و دليل بر اين امر آنستکه احکام مذکوره ميان دو نهى از شرک بر سبيل موعظه و نصيحت و انذار و تحذير بدون غلظت و تشديد و وعده عقاب با نهى خفيف و تأديب لطيف ذکر شده است و بسى جاى تعجّب است از کسانيکه اقرار داشته باشند بآنکه خداوند بآنها پسر داده و مخصوص باين کرامت فرموده چون پسر بهتر است از دختر و بگويند ملائکه دختران خدايند و او آنها را
جلد 3 صفحه 361
براى خود اختيار نموده چنانچه قريش قائل بودند بنقل قمّى ره با آنکه بدليل عقلى خداوند منزّه است از ولد و ساير لوازم جسميّت و بر فرض اختيار ولد چرا دختر را که صنف پست‌تر است اختيار فرمايد آنهم از نوع اشرف خلق که ملائکه باشد بعقيده آنها و اين معلوم است که دروغ بزرگ و گفتار ناهنجارى است که داراى شعورى نبايد بآن تفوّه نمايد ..