تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّکَّرُوا وَ ما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (41) قُلْ لَوْ کانَ مَعَهُ آلِهَةٌ کَما يَقُولُونَ إِذاً لابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلاً (42) سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِيراً (43) تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ کانَ حَلِيماً غَفُوراً (44)
ترجمه
و بتحقيق مکرّر بيان کرديم در اين قرآن تا پند گيرند و نيفزود مر آنها را مگر تنفّر
بگو اگر بودند با او خدايانى چنانچه ميگويند در آنهنگام هر آينه طلب مينمودند بسوى خداوند ملک راهى
منزّه است او و برتر است از آنچه ميگويند برترى بزرگى
تسبيح ميکنند مر او را آسمانهاى هفتگانه و زمين و هر که در آنها است و نيست هيچ چيز مگر آنکه تسبيح ميکند بستايش او ولى نمى‌فهميد تسبيح آنها را همانا او باشد بردبار آمرزنده.
تفسير
خداوند سبحان مکرّر بطرق متعدده در قرآن مجيد توحيد و تنزيه خود را از شريک و ولد و ساير لوازم جسميّت اثبات فرموده براى تذکّر و تنبّه و ارشاد و هدايت خلق ولى مع الاسف کلام حقّ در قلوب قاسيه اهل شرک و الحاد و تعصب و عناد مؤثر نيست بلکه موجب مزيد تمرّد و طغيان و تنفر و عصيان آنها خواهد بود امّا اتمام حجّت از خدا بر خلق ميشود لذا خداوند دستور فرموده به پيغمبر خود که بآنها بگويد اگر با معبود بحقّ معبودهاى ديگرى بود که شما آنها را خدايان کوچک و شفعاء خود ميدانيد مانند عزير و مسيح و ملائکه و قائل بشرکت آنها با خداوند در معبوديّت و سلطنت شده‌ايد ناچار آنها بايد طلب کنند بسوى خداى بزرگ که صاحب ملک و عرش عظيم است راهى که خارج از دو غرض نيست يا براى غلبه خودشان بر او اگر در مقام معارضه باشند چنانچه دأب سلاطين است و در اين صورت امر ملک مختلّ شود يا براى تقرّب باو اگر در مقام تمکين باشند چنانچه رسم اتباع است
جلد 3 صفحه 362
و در اين صورت لازم است شما هم بآنها اقتدا نمائيد و راه تقرب بخدا و مالک الملک حقيقى را پيدا کنيد و آن اطاعت او امر و نواهى او است که بتوسط پيغمبرش بشما ابلاغ شده و مفسّرين هر يک از اين دو احتمال را که دو طرف ترديد است مستقلا در مقام تفسير آيه دوم ذکر نموده‌اند و بعضى بيکى از آن دو اکتفاء و اعتماد کرده‌اند و بنظر حقير هر يک از جهتى رجحان دارد و جمع ميان آن دو به بيانيکه شد از جهاتى، که بر ارباب ذوق پوشيده نخواهد ماند و بر هر تقدير احتمال اوّل اشاره بدليل تمانع و تنازع و احتمال دوم اشاره براه فقر و احتياج است که بهر يک از آن دو مستقلا اثبات توحيد در قرآن شده نهايت آنکه در اين سوره عمّا قريب بيايد آياتى که مفسّر يا مؤيّد طريقه اخيره است منزه و متعالى است ذات اقدس احديّت از جميع نقائص امکانيّه و آنچه نادانان نسبت باو دهند از شريک و ولد و مثل و مانند و امثال اين امور که منافى با وجوب وجود ذاتى و صفاتى ميباشد و اين تعالى بحدى است که بهيچ وجه نميتوان قياس نمود هيچ چيز از موجودات را بهيچ چيز از او و اين علوّ کبير و برترى بزرگ است و اين تنزيه در تمام اجزاء وجود آسمانهاى هفت گانه و زمين و هر که در آنها است از ملائکه و جن و انس و غيرهم سارى و جارى است بحسب حال و مقام و قابليّت و کمال بلکه هيچ موجودى نيست در هيچ يک از عوالم وجود مگر آنکه تنزيه ميکند خدا را بستايش و شکر و تسبيح و تقديس مينمايد او را بحمد و ثنا و تضرّع و دعا بر حسب اقتضاء ذات و صفات و استعداد و کمال بلسان حال و مقال ولى تمام مردم نميفهمند اقتضاء حال و نميشنوند مقال آنها را در کافى و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که شکست ديوارها تسبيح آنها است و هيچ پرنده‌اى شکار کرده نميشود مگر براى کوتاهيش در تسبيح خود و از امام باقر عليه السّلام نقل شده که چوب خشک صوت شکست آن تسبيح خداوند است فيض ره فرموده و اين براى آنستکه نقصانات خلائق دلائل کمالات خالق است و کثرات و اختلافاتشان شواهد وحدانيّت و انتفاء شريک و ضد و ند از او است و اين تسبيح فطرى و اقتضاء ذاتى است که ناشى شده از تجلّى حقّ براى آنها و محبوبيّت او که وادار شده‌اند به ثناء بر او بدون تکلّف و آن عبادت ذاتيّه‌اى است که بر پا داشته است آنرا خداوند در آنها بحکم استحقاقى که ثابت است براى او جلّ جلاله و بيايد مزيد بيانى براى
جلد 3 صفحه 363
اين امر در سوره نور انشاء اللّه تعالى حقير عرض ميکنم تسبيح سنگ ريزه در دست پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که يکى از معجزات متواتره آنحضرت است اهل تحقيق گفته‌اند وجه اعجاز آن شنواندن حضرت است صوت آنرا بشنوندگان و الا تسبيح آنها هميشه محقّق بوده و هست و ناله ستون حنّانه از هجر رسول اکرم از مسلّمات تاريخى و روايتى است و اذکار خاصه بسيارى از حيوانات در اخبار ائمه اطهار وارد شده که ذکرش موجب تطويل است و بنابراين ميتوان گفت تمامى ذرات عالم آشکار و نهان بقدر حظوظ و نصيبشان از ادراک و شعور در عوالم خودشان اذکارى دارند که اگر گوشى مناسب با آن عالم باشد ميشنود چنانچه گفته‌اند صرير باب و خرير آب ذکر آنها است و اين ذکر قالى منافات با تسبيح حالى که عبارت از دلالت آنها است بر وجود صانع ندارد و براى شامل شدن لفظ هر دو تسبيح را تعبير بتفقهون فرموده که ظاهرا بمعناى ادراک و اعم از تعقّل و استماع است و خداوند بردبار است تعجيل نميفرمايد در عقوبت کسانيکه تعقّل ننمودند در دلالت موجودات بر وجود صانع و آمرزنده است آنها را بعد از توبه و انابه ..