تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ کانَ حَلِيماً غَفُوراً (44)
آنگاه بر سبيل تعظيم و اجلال و ثنا بر ذات کبريائى خود مى‌فرمايد:
تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ: تنزيه مى‌نمايند از نقايص امکان و حدوث ذات سبحانى را آسمانهاى هفتگانه. وَ الْأَرْضُ: و زمين. وَ مَنْ فِيهِنَ: و هر که در آسمانها و زمين است. نزد بعضى معنى آن که خلق آسمانها و زمينها را خالقى و آفريدگارى هست مستحق تسبيح، پس به منزله آن است که آنها تسبيح کرده‌اند براى آنکه حامل و باعث بر نظر تسبيح او است.
حاصل آنکه: خلقت آسمان و زمين و آنچه در آن است دالند بر
«1» اصول کافى، جلد اوّل، کتاب التوحيد، صفحه 102، حديث 6.
جلد 7 - صفحه 381
توحيد و تنزيه سبحانى. و نزد بعضى مراد آن که هر يک تسبيح کنند خداى تعالى را. وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ: و نيست هيچ چيزى مگر آنکه تنزيه مى‌کنند به ثناى الهى. وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ: و لکن نمى‌فهميد و نمى‌دانيد تسبيح آنها را. إِنَّهُ کانَ حَلِيماً غَفُوراً: بدرستى که ذات خداوندى هميشه بردبار است که تعجيل در عقوبت نفرمايد، آمرزنده است گناهکاران را.
تحقيق: در تسبيح موجودات، علما و مفسرين را دو قول است:
1- تسبيح حالى و وجودى، يعنى هر ذره از ذات موجودات به لسان حال ندا کنند در عالم بر وجود صانع حکيم که ايجاد و ابداع فرموده آنها را و به زبان بى‌زبانى فقر ذاتى خود و غناى ذاتى خالق را گويا هستند. و ايضا نقصانات خلايق دالند بر کمال خالق و کثرات و اختلافات مضاده آنها شواهدى هستند بر وحدانيت او و نفى شريک و ندّ و ضدّ از او سبحانه، چنانچه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: به شعور دادن مشاعر، شناخته شود که مشعرى ندارد،- و مانند موجودات زنده، داراى حواسّ معمولى نيست،- (و به جوهريت جواهر شناخته شد که جوهر نباشد) و به مضاده بين اشياء، شناخته شد که ضدى ندارد. و به مقارنت انداختن بين اشياء، شناخته شود که قرين براى او نيست «1». حاصل آنکه: جميع مصنوعات و ممکنات به صفات و لوازم و آثارشان دالند بر صانع و خالق ايشان و تنزيه او از صفاتى که مستلزم عجز و نقصان است. پس سکون زمين خدمت، و تسبيح او است، و برودت و جريان آب تسبيح و طاعت او است و قيام درختان و نباتات و نمو آنها و جريان بادها و سقوط ابنيه و سوزندگى آتش و صوت صاعقه، هر يک تنزيه نمايند خالق را از صفات امکانى و حدوث.
دل هر ذره را که بشکافى
آفتابيش در ميان بينى
«1» نهج البلاغه خطبه 188 (فى التوحيد)
جلد 7 - صفحه 382
و فى کل شي‌ء له اية
تدل على انه واحد
عياشى «1» از زراره روايت نموده که: سؤال نمودم حضرت باقر عليه السّلام را از اين آيه، فرمود: ما مى‌بينيم که شکستن ديوار تسبيح آنست. ايضا «2» از آن حضرت سؤال شد آيا تسبيح کند درخت خشک؟ فرمود: بلى، آيا نشنيدى چوب خانه چگونه شکسته شود و اين تسبيح آنست. مراد آنکه شکستن ديوار و چوب بواسطه حدوث تغيير در آن و فناى آن ندائى است به لسان حال بر موجد و مبقى و تنزيه او از عوارضات و حوادث و تغييرات.
قول «3»: تسبيح مقالى و ارادى، آنکه هر طبقه از حيوان و نبات و جماد داراى شعور و ادراک، و هر دسته به لغتى تسبيح کنند ذات احديت الهى را. و ما نمى‌فهميم چنانچه بسيارى از کلام مردم را که لغات آنها را هيچ ندانيم، گمان کنيم مانند صداى طيور است و تعجب داريم از فهميدن آنها کلام يکديگر را.
به ذکرش آنچه بينى در خروش است
دلى داند در اين معنى که گوش است
و ايضا اگر مراد تسبيح حالى بودى، هرآينه آيه (لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ) محتاج نبودى. و ايضا اعجاز تسبيح سنگريزه در دست مبارک ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، نه به سبب تسبيح بودى، بلکه از جهت شنوانيدن صحابه خرق عادت گشتى که حاضرين شنيدند آن را، و الا هميشه در تسبيح الهى باشند. و ايضا قضيه هدهد و مورچه با حضرت سليمان اقوى شاهدى است.
تنقيح مرام: ممکن است التزام به هر دو قول. اما تسبيح حالى که ظاهر است. و اما تسبيح مقالى محال عقلى نيست تا ممتنع باشد، بلکه ممکن و ظهور آن در بعض اوقات کاشف است از استمرار و رفع استبعاد. و آيات و اخبار
«1» تفسير عيّاشى، جلد 2، صفحه 293.
«2» تفسير عيّاشى، جلد 2، صفحه 294.
«3» همان مدرک.
جلد 7 - صفحه 383
دلالات واضحند بر اين معنى از جمله 1- آيه (لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ) به ضمير عقلا ذکر فرموده دال است بر شعور و ادراک تمام اشياء هر يک به استعداد خود.
2- (أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْ‌ءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَ هُمْ داخِرُونَ). «1» 3- قوله (أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّيْرُ صَافَّاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ). «2» 4- و قوله (عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ). «3» 5- و قوله (يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَ الطَّيْرَ). «4» 6- و قوله (إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَ الْإِشْراقِ). «5» سليمان عليه السّلام را علم نطق حيوانات و پرندگان، و داود عليه السّلام را فضلى که وقتى زبور تلاوت مى‌نمود چرندگان و درندگان و پرندگان و کوهها با او به تسبيح مى‌آمدند، و تکلم سوسمار و سنگ و ستون حنانه حضور نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مشهور، و بر ادراک و شعور آنها ظهورى تمام دارد، و همچنين تسبيح سنگريزه منتها در ساير مقامات خفى، و کسى آن را نشوند.
اما اخبار بسيار از جمله:
1- ولايت آل محمد عليهم السّلام را به آسمان و زمين و کوه و آب و ميوه‌جات عرض کردند، هر کدام قبول کرد پاکيزه شيرين شد، و آنچه قبول نکردند خبيث و تلخ گرديد.
2- احاديثى وارد شده در مدح اجناس طيور و بهائم مانند کبوتر و بلبل و دراج و قبره قيز و حجل و امثال اينها، و تعليل فرموده به آنکه اينها ناطقند به ثناى بر خدا و اولياى او.
3- در عيون از امير المؤمنين عليه السّلام قال: سمعت رسول اللّه يقول:
«1» نحل آيه 48.
«2» نور آيه 41.
«3» نحل آيه 16.
«4» سبأ، آيه 10.
«5» ص آيه 18.
جلد 7 - صفحه 384
تختّموا بالعقيق فانّه اوّل جبل اقرّ باللّه بالوحدانيّة و لى بالنّبوّة و لک يا علىّ بالوصيّة. «1» فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: انگشتر عقيق به انگشت نمائيد، زيرا اول کوهى است که اقرار نمود به وحدانيت خدا و رسالت من و به ولايت تو يا على.
4- در بحار روايتى از خرايج نقل نموده از حضرت سيد الشهداء ابا عبد اللّه الحسين عليه السّلام در حال کوچکى، زيرا از شرايط امام آنکه عالم باشد به جميع لغات حتى صداى حيوانات. حضرت صوت عده بسيارى از پرندگان را بيان و در آخر فرمايد (ما خلق اللّه من شى‌ء الّا و له يسبّح بحمد ربّه ثمّ تلا هذه الاية: وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ) و ساير احاديثى که در اين باب وارد، تمام دلالت دارد بر ادراک جماد و نبات، چه برسد به حيوان. بعلاوه بالاترين دلايل براى امکان چيزى، وقوع آن است، و آيه 18 سوره ص صريحا اخبار فرمايد تسبيح کوه را با داود عليه السّلام.
و در اکمال- از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: داود هر وقتى زبور مى‌خواند، باقى نمى‌ماند نه کوهى و نه سنگى و نه پرنده‌اى مگر آنکه جواب مى‌داد او را.
5- در مناقب از حضرت سجاد عليه السّلام که دو رکعت نماز خواند، پس تسبيح نمود در سجده، و باقى نماند نه درخت و نه کلوخى مگر آنکه تسبيح کردند با آن حضرت. «2» بنابراين همينکه در زمانى واقع شد، امتناع و استبعاد را رفع، و امکان استمرار را در تمام ازمنه ثابت نمايد، و شنوانيدن آن در بعض اوقات از جهت اعجاز بوده نه به سبب تسبيح، زيرا آنها هميشه در تسبيح الهى باشند.
«1» عيون اخبار الرضا عليه السّلام، جلد 2، باب 31، حديث 22.
«2» مناقب ابن شهرآشوب، جلد 4، فصل معجزات امام سجّاد، صفحه 136.
جلد 7 - صفحه 385