اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
تُسَبِّح‌ُ لَه‌ُ السَّماوات‌ُ السَّبع‌ُ وَ الأَرض‌ُ وَ مَن فِيهِن‌َّ وَ إِن مِن شَي‌ءٍ إِلاّ يُسَبِّح‌ُ بِحَمدِه‌ِ وَ لکِن لا تَفقَهُون‌َ تَسبِيحَهُم إِنَّه‌ُ کان‌َ حَلِيماً غَفُوراً (44)
تسبيح پروردگار را ميکنند کساني که در هفت طبقات آسمان هستند که ملائکه باشند و کساني که در زمين هستند که جن و انس باشند و نيست شيئي از موجودات سماوي و ارضي مگر آنکه تسبيح و حمد الهي مي‌کند و لکن شما نميفهميد تسبيح آنها را.
مسئلة دو نحوه تسبيح داريم تکويني و تشريعي تکويني اينکه هر مخلوقي بذاته دلالت دارد بر وجود خالق و مصنوعي بر وجود صانع و فعلي بر وجود فاعل و بر علم و قدرت او و في کل شي‌ء له آية تدل علي انه واحد و تشريعي اينکه بزبان
جلد 12 - صفحه 260
خود و سراسر وجودش از روي اختيار و علم و شعور تسبيح و تحميد حق کند مفسرين اينکه آيه و آيات ديگري که در اينکه باب نازل شده حمل بر تسبيح تکويني کردند چون تشريعي منوط بعقل و شعور و معرفت است و ذوي العقول منحصر بملائکه و جن و انس است چنانچه حکما هم همين عقيده را اتخاذ کردند لکن اينکه خلاف صريح آيات و اخبار است حتي همين آيه شريفه ببياني که مي‌آيد و آيات ديگر مثل قوله تعالي:
أَ لَم تَرَ أَن‌َّ اللّه‌َ يَسجُدُ لَه‌ُ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ مَن فِي الأَرض‌ِ وَ الشَّمس‌ُ وَ القَمَرُ وَ النُّجُوم‌ُ وَ الجِبال‌ُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَاب‌ُّ وَ کَثِيرٌ مِن‌َ النّاس‌ِ وَ کَثِيرٌ حَق‌َّ عَلَيه‌ِ العَذاب‌ُ حج آيه 18 زيرا اگر مراد تکويني بود جميع النّاس ميفرمود نه کثير و قضيه هدهد و سليمان و تکلم مورچه و وحي بنحل و بسيار آيات ديگر و اخبار عرض ولايت بر آسمانها و کوه‌ها و درياها و حيوانات که تمام دلالت بر اينکه دارد که با شعور و ادراک و مکلف هستند پس مراد همان تسبيح تشريعي است که ميفرمايد (تُسَبِّح‌ُ لَه‌ُ) يعني للّه السَّماوات‌ُ السَّبع‌ُ هيئت قديم سماوات سبع را مرکز سيارات سبع ميدانستند قمر عطارد زهره شمس مشتري زحل و فلک هشتم را مرکز ثوابت ساير ستارگان ميگفتند و او را کرسي نام نهادند و فلک نهم عرش نام نهادند و اطلس و غير مکوکب گفتند لکن قرآن مجيد تمام اينکه کواکب را با تفاوت بعدشان آسمان اول فرموده إِنّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنيا بِزِينَةٍ الکَواکِب‌ِ و الصّافات آيه 6 و بقيه آسمانها را احدي اطلاع ندارد که در آنها چيست جز خدا و الارض بما فيها از جبال و درياها و نباتات و حيوانات و معادن و من فيهن از ملائکه و جن و انس از مؤمنين وَ إِن مِن شَي‌ءٍ إِلّا يُسَبِّح‌ُ بِحَمدِه‌ِ شامل جميع ما سوي اللّه ميشود که اطلاق شي‌ء بر او صحيح باشد و تسبيح راجع بصفات سلبيّه است عيب و نقص و احتياج در او نيست تحميد تمجيد حق است ذاتا و صفة و افعالا داراي جميع صفات حميده و افعالش مطابق حکمت و مصلحت وَ لکِن لا تَفقَهُون‌َ تَسبِيحَهُم همين جمله دليل بر اينست که مراد تسبيح تشريعيست زيرا اگر تکويني بود ميفهميدند زيرا وجود اثر دليل واضح است بر
جلد 12 - صفحه 261
وجود موثر چنانچه اشاره شد إِنَّه‌ُ کان‌َ حَلِيماً غَفُوراً حلم عبارت از اينست که در مخالفت اوامر و نواهي او خودداري کند و غيظ و غضب نکند ولي شرط آن ايمان و قابليت است و الا غضب الهي سخت است بر کفار و مشرکين و معاندين و مخالفين و غفران عبارت از گذشت است از تقصيرات و دستگاه مغفرت الهي بقدري توسعه دارد که حتي انبياء و ملائکه تصور نميکردند.