تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَ عَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراکُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَ مِنْکُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَکُمْ وَ لَقَدْ عَفا عَنْکُمْ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (152)
«1» مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 519
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 274
شأن نزول: چون اصحاب حضرت در جنگ احد به مدينه مراجعت کردند، با خود گفتند: اين وهن از کجا بر ما واقع شد، و حال آنکه خداى تعالى وعده ظفر و نصرت فرموده بود؛ آيه شريفه نازل شد:
وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ: و هر آينه راست فرمود شما را خدا به وعده نصرت و ظفر در آيه: بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُسَوِّمِينَ. «1» پس آن ظفر و نصرت، مشروط بود به صبر و تقوا، نه مخالفت امر پيغمبر؛ يعنى تا صبر کرديد و اطاعت نموديد، مظفّر و منصور بوديد. و چون ترک صبر نموديد، مغلوب شديد. و بعد باز ثبات قدم نموديد، حق تعالى شما را نصرت فرمود. در صحيح- حاکم نقل کند از ابن عبّاس که: حق تعالى در هيچ موطنى پيغمبر خود را نصرت نفرمود، در حرب احد نمود، جمعى انکار کردند. ابن عبّاس گفت: من از کتاب خدا گويم، پس اين آيه تلاوت کرد:
وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ.
إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ: آن هنگام که زايل مى‌کرديد حس کفار را به فرمان خدا، يعنى مى‌کشتيد ايشان را به لطف و معونت الهى. مراد آنست که ازاله حيات کفار مى‌گرديد، به قتل مى‌آورديد، و اين در اول روز بود. حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ: تا اينکه ضعيف الرأى و بد دل شديد، يا ميل کرديد به غنيمت؛ چه حرص، از ضعف عقل مى‌باشد. وَ تَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ: و منازعه و مخالفت نموديد در کار حرب. مراد اختلال پنجاه نفر است که حضرت در شعب کوه مقرر فرمود. ده نفر آنها پيروى امر و چهل نفر مخالفت کردند و در عقب غنيمت رفتند، چنانچه فرمايد: وَ عَصَيْتُمْ: و نافرمانى نمودند در امر امير خود عبد اللّه جبير، و به اين جهت به مغلوبيت مبتلا شديد. مِنْ بَعْدِ ما أَراکُمْ ما تُحِبُّونَ:
بعد از آنکه نشان داد خدا شما را آنچه دوست مى‌داشتيد از نصرت و غنيمت و فرار دشمن، تا آنکه مخالفت نموديد. مِنْکُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا: بعضى از شما
«1» آيه 125 همين سوره
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 275
دنيا را خواهند، يعنى غنيمت و نام بلند، و آنها کسانى بودند که از مرکز معين خارج شدند. وَ مِنْکُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ: و برخى ديگر از شما آخرت را خواهند که سعادت شهادت باشد و آنها کسانيند که محافظت نمودند امر پيغمبر را.
ابن مسعود گويد: ما نمى‌دانستيم که بعضى اصحاب حضرت، دنيا طلب هستند مگر بعد از نزول اين آيه.
ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَکُمْ: پس بازداشت شما را خداوند از کشتن کفار بعد از غلبه شما، تا بيازمايد شما را بر مصائب و امتحان نمايد شما را بر ايمان نزد نوائب، يعنى با شما معامله آزمايندگان نمايند تا مؤمنان خالص از ديگران ممتاز شوند. وَ لَقَدْ عَفا عَنْکُمْ: و هر آينه به تحقيق عفو فرمود و درگذشت از شما خداى تعالى، و نگذاشت به شومى مخالفت، همه کشته شويد به جهت تفضيل الهى بر شما. وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ: و خداى تعالى صاحب فضل و رحمت است بر ايمان آرندگان، پس تفضل فرمايد بر شما به عفو، بعد از ندامت شما بر مخالفت، يا در همه احوال، فضل او شامل حال است.