تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوکُمْ فِي أُخْراکُمْ فَأَثابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِکَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَکُمْ وَ لا ما أَصابَکُمْ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (153)
بعد از آن بيان احوال اصحاب را مى‌فرمايد:
إِذْ تُصْعِدُونَ: ياد بياوريد زمانى را که دورى نموديد به فرار، به قسمى که، وَ لا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ: و توجه و التفات نمى‌نموديد به هيچ کس از ياران خود، يا از غايت ترس چنان فرار مى‌کرديد که به عقب سر خود نگاه نمى‌کرديد، وَ الرَّسُولُ يَدْعُوکُمْ فِي أُخْراکُمْ: و پيغمبر مى‌خواند شما را در ميان جمعى که ساقه لشکر و باز پس شما بودند و مى‌فرمود: به من توجه کنيد بندگان خدا، پس
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 276
بتحقيق من رسول خدا هستم. با وجود بر اين، شما اجابت نکرديد دعوت آن حضرت را. فَأَثابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍ: پس مکافات نمود خداوند نافرمانى شما را به غمى که متصل بود به غمى ديگر، و آن کشتن و مجروح شدن بود. يا (باء سببيه باشد) يعنى آن قتل و جرح به سبب غمى بود که به رسول طارى شد به جهت نافرمانى شما. يا غم اول غم مسلمانان بود روز احد، و غم دوم مشرکان را بود روز بدر، يعنى اين غم، بدل آن غم بود. زمخشرى گويد که: مراد غموم کثيره است که پى در پى به ايشان رسيد از جرح و قتل و ظفر مشرکان و فوت غنيمت و عدم نصرت و اضطراب به قتل حضرت و غير آن. لِکَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَکُمْ: تا آنکه محزون نشويد بر آنچه فوت شد از شما از ظفر و غنيمت، وَ لا ما أَصابَکُمْ: و نه به سبب آنچه رسيد شما را از جرح و هزيمت، تا اين عقوبت باشد که مخالفت پيغمبر و عصيان امر آن حضرت ننمائيد. وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ: و خدا دانا و آگاه است به رموز و حقايق آنچه مى‌کنيد و آنچه تصوّر نمائيد از طاعت و معصيت، و همه شما را به آن مجازات و مکافات خواهد داد.
تنبيه: در آيه شريفه اشاراتى است:
1- آنکه طوارى حوادث از جانب خداى تعالى، جبران معاصى است؛ حتى ورود غم و غصه نسبت به امرى.
2- دستور کلى نسبت به آنچه فوت شود از دنيا و آنچه برسد از ناملايمات، زيرا شخص مؤمن که دنيا را معبر خود داند و اعتماد و اتکال به آن ندارد، هر آينه تأسف از آن نيابد و از مصائب آن غمناک نگردد.
يکى از بزرگان گويد: پيرمردى را ديدم در بالاى کوهى مشغول به ريستن پشم بود و در پايان آن، گوسفندان بسيار مرده بودند. او را پرسيدم، گفت: آنکه عطا فرمود، بازگرفت. گفتم: محزون نشدى؟ گفت: خير، زيرا مال خدا بود، وقتى بگيرد غصه ندارد.
لقمان حکيم فرزند خود را نصيحت فرمايد: دنيا را به آخرت بفروش تا هر دو را سود کنى، و آخرت را به دنيا مفروش که هر دو را زيان نمائى. اى فرزند،
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 277
پيش از تو مردمان براى اولاد خود اموال بسيار جمع کردند، نه مال ايشان باقى ماند و نه اولاد. دنيا را چون پلى بر روى نهرى دان، هر که از آن گذشت، ديگر به آن عبور نکند. پس در آنجا نايست و به تعمير آن مشغول مشو که تو را به آن امر نفرموده‌اند. اى فرزند چون تو را در محضر الهى حاضر کنند، از چند چيز تو محاسبه کنند: 1- جوانى که در چه صرف کردى. 2- عمر تو که آن را به چه بر باد دادى. 3- مال تو که از کجا آوردى و در چه خرج کردى؟. پس مهياى جواب باش و غم دنيا مخور که لايق غم خوردن نيست: «1»
غم دين خور که دنيا غم نيارزد
خوشىّ يک شبه ماتم نيارزد
3 ختم آيه شريفه ترغيب در طاعت و ترهيب از معصيت است، يعنى حال که خداى تعالى به افعال و اعمال شما آگاه است، پس به طاعت، رغبت و از معصيت او محترز باشيد تا سعادت کامله را دريابيد.