تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَ عَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراکُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَ مِنْکُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَکُمْ وَ لَقَدْ عَفا عَنْکُمْ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (152)
ترجمه
و هر آينه بتحقيق وفا کرد با شما خداوند بوعده خود آنوقت که ميکشتيد آنها را باذن او تا وقتى که سستى کرديد و اختلاف نموديد در فرمان و نافرمانى کرديد بعد از آنکه نمود بشما آنچه را دوست داشتيد بعضى از شما کسانى هستند که دنيا طلبند و بعضى از شما کسانى هستند که آخرت خواهند پس بازداشت شما را از آنها تا بيازمايد شما را و هر آينه به تحقيق عفو کرد از شما و خداوند صاحب فضل است بر گروندگان..
تفسير
خداوند بمسلمين وعده ظفر بر کفار را داده بود ولى بشرط صبر و تقوى چنانچه در آيه بلى ان تصبروا و تتقوا گذشت و پس از مراجعت از جنگ احد بعضى از اصحاب گفتند چه شد که با وعده خداوند بظفر مسلمين ما شکست خورديم خداوند در اين آيه از اعتراض آنها بطورى جواب داد که موجب عبرت است مى‌فرمايد خداوند بوعده خود وفا فرمود وقتى که شما بر آنها غلبه نموديد و کشتيد آنها را و مستأصل کرديد و آنها فرار کردند چون يک معنى احساس بردن حس است و اين بکمک و اذن الهى بود چون عده وعده شما کمتر از آنها بود تا وقتى که سستى نموديد و اختلاف کرديد در اطاعت امر پيغمبر (ص) که از پنجاه نفر تير انداز مأمور رخنه احد دوازده نفر گفتند بايد ايستاد و اعتنا بغنيمت ننمود و مخالفت فرمان پيغمبر را نکردند و بقيه رفتند بطلب غنيمت و معصيت نمودند بعد از آنکه خداوند بشما ارائه داد
جلد 1 صفحه 513
محبوب شما را که فتح و ظفر و عزت و غنيمت بود پس تا ماداميکه شما بشرط خداوند عمل نموديد خداوند هم بشرط خود عمل فرمود و وقتى شما خلاف شرط کرديد خداوند هم مطابق کردار شما رفتار کرد و اين خود دليل قطعى است بر صدق مقال خداوند که کاملا مطابق با خارج است در زمان تحقق شرط و در زمان تخلف از آن بعلاوه بعضى از شما طالب غنيمت بوديد لذا در بحبوحه جنگ مراکز خودتان را که پيغمبر تعيين فرموده بود و سفارش اکيد کرده بود که تا آخر جنگ و فرمان جديد خالى نگذاريد خالى گذاريد و رفتيد براى جمع غنيمت و بعضى مانند عبد اللّه جبير و عده قليلى که با او باقى ماندند تا کشته شدند طالب آخرت بوديد چنانچه هر دو قسمت را قمى نقل فرموده و خداوند در آيه و ما کان لنفس ان تموت وعده فرمود که طالب دنيا را جزاى دنيوى عطا فرمايد و طالب آخرت را جزاى اخروى و بوعده خود هم عمل فرمود شما بغنيمت رسيديد و آنها بشهادت پس باز خداوند بتمام وعده خود عمل فرموده و ابدا خلف و عدى از خداوند سر نزده و علاوه بر اين خداوند در آيات متعدده وعده فرموده که مؤمنين را در معرض امتحان بيرون آورد و اين براى آنستکه شما مغرور بخود نشويد و ثابت قدم از متزلزل ممتاز شود در انظار خلق و قدر خوبان معلوم گردد لذا بازداشت شما را از قتال آنها و کمک نکرد با شما در تقويت قلوب شما تا مبتلا فرمايد شما را بمصائب و امتحان کند شما را به ثبات قدم در ايمان و تزلزل در آن و کسى تعجب نکند که چگونه ميشود بعد از پيغمبر اصحاب از وصىّ معين او دست بردارند و دور کس ديگر جمع شوند و معلوم شود که آنها همان اشخاصى بودند که با پيغمبر هم در زمان حياتش اينطور سلوک ميکردند علاوه بر همه باز خداوند توبه شما را قبول نمود و عذر غير موجه شما را پذيرفت و با فضل خود با شما رفتار کرد چون واقعا پشيمان شده بوديد و در آخر کار باز شما را ظفر داد بر آنها زيرا که امير المؤمنين (ع) يک تنه با آنها مقاومت نمود و خداوند سه ملک مقرب جبرئيل و ميکائيل و اسرافيل را با عساکرشان فرستاد بکمک او و آنها تا مکه کفار را تعقيب نمودند و کفار صداى سم اسبان ملائکه را مى‌شنيدند و بسرعت فرار ميکردند و تا وقتى که وارد مکه شدند در اين خوف بودند لهذا باهالى مکه گفتند الان لشگر
جلد 1 صفحه 514
محمد ميرسد و چوپان‌ها و هيزم‌کش‌ها آمدند و اظهار داشتند ديديم لشگر محمد را در تعقيب لشگر ابو سفيان بودند و جلو آنها شخصى بر اسب اشقر سوار بود خط سير آنها را در نظر گرفته بودند و ميآمدند و مردم ابو سفيان را سرزنش و ملامت مى‌نمودند چنانچه در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده با اين تفصيل چگونه ميشود حکم کرد که شما شکست خورديد با آنکه آنها مهاجم بر شما بودند و تمام همشان کشتن پيغمبر (ص) و امير المؤمنين (ع) و انحلال جمعيت اسلام بود و براى اين مقصد حرکت کرده بودند و عاقبت بمقصود نرسيدند و عده تلفات داده دست خالى مراجعت کردند و اين نبود مگر براى آنکه فضل خداوند در هر حال شامل حال اهل ايمان است پس باز خداوند بوعده خود وفا فرموده و بشما نصرت عنايت نموده و اين جمعا چهار جواب است که يکى از آنها را مفسرين بيان نموده‌اند و سه جواب ديگر را حقير از اين آيه استفاده کرده‌ام که هر يک مستقلا بيانى است براى صدق وعد و رفع اعتراض اصحاب نهايت آنکه جواب اول را که حضرات متعرض شده‌اند واضح است و سه جواب ديگر دقيق است و از لطايف کلام محسوب ميشود و الحمد للّه على نعمائه.