تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوکُمْ فِي أُخْراکُمْ فَأَثابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِکَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَکُمْ وَ لا ما أَصابَکُمْ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (153)
ترجمه
هنگاميکه رهسپار شديد و توجه نمى‌کرديد بر احدى و پيغمبر ميخواند شما را در آخر معسکر شما پس جزا داد شما را اندوهى متصل باندوهى تا محزون نشويد بر آنچه فوت شد از شما و نه بر آنچه رسيد شما را و خدا آگاه است بآنچه ميکنيد.
تفسير
در آيه قبل بيان شد که خداوند بازداشت مسلمين را از جنک يعنى تاييد نفرمود آنها را براى امتحان و اين هنگامى بود که آنها دست از جهاد کشيده و روى بفرار نهادند بطوريکه نه توجه بکسى داشتند و نه توقف در مقابل دشمنى مى نمودند و نه انتظار رفيقى را ميبردند و حضرت ختمى مرتبت چنانچه سابقا اشاره شد در اينحال مکرر ميفرمود بندگان خدا بيائيد بجانب من، من پيغمبر خدايم کجا فرار ميکنيد از خدا و پيغمبر و کسيکه برگردد بهشت از آن او است و با آنکه آنها پيغمبر را مى‌ديدند که در مؤخره لشگر با جمع قليلى ايستاده و اينطور استنصار ميکند کسى
جلد 1 صفحه 515
توجه نميکرد مگر آندو نفر که آنکفر را گفتند که در ذيل آيه و ما محمد الا رسول بيان شد پس خداوند مجازات فرمود آنها را از سستى در جهاد و مخالفت امر پيغمبر بآنکه دو اندوه متصل بآنها وارد ساخت که قمى از حضرت باقر (ع) نقل نموده اندوه اول هزيمت و قتل بود اندوه دوم تسلط خالد بن وليد بر کمانداران رخنه احد و بعدا حمله بر مسلمين و بعضى گفته‌اند مراد اندوه‌هاى پياپى است از قبيل غلبه خصم و قتل دوستان و وهن اسلام در انظار و شهادت حضرت حمزه و جراحات امير المومنين و پيغمبر و بنابر معنى مستفاد از روايت نکته ورود اين دو اندوه آن بود که محزون نشوند مسلمين بر فوت غنيمت از آنها و نه بر قتل بعضى از برادران دينيشان در جنگ و يکى از اين دو موجب شود که دست از جهاد بکشند و مشغول جمع غنيمت شوند يا فرار بر قرار اختيار نمايند و متوجه شوند بآنکه اگر حزن بر فوت غنيمت و قتل کسانشان را بخود راه دهند و در جهاد سست شوند ببليه اعظم از آن گرفتار خواهند شد و بنا بر گفته بعضى نکته ورود هموم و غموم پياپى آنستکه متجلد و صبور شوند در فوت منافع دنيويه و ورود مصائب و بلايا چون شخص تا دچار سختى و محنت نشود بردبار و ورزيده و صبور نگردد و بعضى گفته‌اند اين علت عفو است که در آيه سابق است چون مؤمن پس از آنکه از عذاب اخروى مأمون شد ديگر بفوت منفعت و ورود مصائب ديگرى اهميت نمى‌دهد و بنظر حقير قطع نظر از روايت انسب بظاهر آيه آنستکه مراد آن باشد که در چنين موقعى که شما اجابت دعوت پيغمبر را ننموديد خداوند اندوهى بر شما وارد فرمود از قبل آنها در مقابل اندوهيکه از شما بر آنها وارد شده بود در بدر تا شما بر فوت منافع دنيويه و ورود مصائب محزون نشويد و بدانيد که دنيا هر روز بکام کسى ميگردد هر کسى چند روزه نوبت او است علاوه اين خود تسليتى است که اگر از آنها بشما آسيبى رسيد شما هم قبلا بآنها صدمات زيادترى وارد نموده بوديد و خداوند آگاه است باعمال شما و مطابق کردار شما با شما رفتار خواهد فرمود در دنيا و آخرت
جلد 1 صفحه 516