اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَقَد صَدَقَکُم‌ُ اللّه‌ُ وَعدَه‌ُ إِذ تَحُسُّونَهُم بِإِذنِه‌ِ حَتّي إِذا فَشِلتُم وَ تَنازَعتُم فِي الأَمرِ وَ عَصَيتُم مِن بَعدِ ما أَراکُم ما تُحِبُّون‌َ مِنکُم مَن يُرِيدُ الدُّنيا وَ مِنکُم مَن يُرِيدُ الآخِرَةَ ثُم‌َّ صَرَفَکُم عَنهُم لِيَبتَلِيَکُم وَ لَقَد عَفا عَنکُم وَ اللّه‌ُ ذُو فَضل‌ٍ عَلَي المُؤمِنِين‌َ (152)
و هر اينه خداوند راست فرمود وعده خود را بشما که وعده نصرت بود موقعي که مشرکين را مستأصل نموديد و از آنها کشتيد و بيچاره نموديد باذن الهي تا زماني که شما را جبن گرفت و ترس مستولي شد بر شما و مختلف شديد در امر جهاد و معصيت خدا کرديد بفرار از جنگ بعد از آني که بشما نمايان فرمود آنچه را که دوست ميداشتيد، بعض شما متاع دنيوي را طالب بود که غنائم دار الحرب باشد و بعضي سعادت اخروي را ميخواست که شهادت باشد پس از آن شما را از کفار منصرف نمود تا اينکه امتحان خود را داديد و خداوند عفو فرمود گناه شما را و خداوند داراي فضل است بر مؤمنين بآنها تفضل ميفرمايد
جلد 4 - صفحه 393
اينکه آيه شريفه راجع بقضيه شخصيه است و کيفيت غزوه احد که ابتداء خداوند نصرت بخشيد مؤمنين را بر مشرکين و آنها فرار کردند و مؤمنين مجاهدين مشغول ضبط غنائم شدند و اصحاب عبد اللّه بن جبير که پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرموده بود که در عقبه ساخلو باشند و گردنه را از دست ندهند اختلاف و منازعه بين آنها واقع شد، يک دسته گفتند ديگر جنگ خاتمه پيدا کرد و ما از غنائم محروم ميشويم گردنه را خالي کردند و بطمع غنائم رفتند اينها کساني بودند که مقصودشان دنيا بود.
و يک دسته که عبد اللّه إبن جبير و قليلي از اصحابش بودند گفتند پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم امر فرموده که ما گردنه را خالي نگذاريم همانجا ماندند، مشرکين ديدند گردنه خالي شد از آنجا دو مرتبه حمله کردند و اينکه بقيه که باقي مانده بودند کشتند و حمله بمسلمين نموده و قريب هفتاد نفر از مسلمين را کشتند و مسلمانان ترسيدند و خبر دروغي کشته شدن پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم را باور کردند و فرار نمودند.
و اينکه امتحان بزرگي بود که آنهايي که ثابت ماندند تا کشته شدند و يا مشرکين را منهزم نمودند که مقصودشان آخرت بود و فيض بشهادت و حفظ دين، سپس خداوند کساني را که معصيت کردند و بطمع غنائم گردنه را خالي کردند و کساني که فرار نمودند آنها را عفو فرمود و تفضّل نمود.
وَ لَقَد صَدَقَکُم‌ُ اللّه‌ُ وَعدَه‌ُ صدق و کذب از صفات خبر است، و وعد از مقوله انشاء، و مراد از صدق وعد وفاء بوعد است و از کذب وعد تخلّف از آن است، در حق اسمعيل عليه السّلام ميفرمايد إِنَّه‌ُ کان‌َ صادِق‌َ الوَعدِ مريم آيه 64 و وفاء بوعد يکي از صفات حميده است و افعال حسنه و در آيات و اخبار مدح بسياري از او شده و البته خداوند بوعده خود عمل ميفرمايد و خلف وعده نميفرمايد چون قبيح است و محال است از او سر بزند إِن‌َّ اللّه‌َ لا يُخلِف‌ُ المِيعادَ
جلد 4 - صفحه 394
رعد آيه 31، و اما وعيد که وعده عذاب باشد خلفش مانعي ندارد و قبحي در او نيست إِذ تَحُسُّونَهُم بِإِذنِه‌ِ تحسّس بيچاره کردن و مستأصل نمودن است و از ماده حس‌ّ است مثل حواس ظاهره و باطنه بمعني درک و يعني انهم مدرکون يعني در تحت استيلاء شما آمدند لکن نه بقدرت و توانايي خود شما بلکه باعانت و اذن پروردگار چه در جنگ بدر و ساير فتوحات اسلامي و حتي در احد در ابتداء امر.
حَتّي إِذا فَشِلتُم اينکه وعده الهي بود تا زماني که شما خوف و ترس برداشتيد از آنها و فرار کرديد و پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم را با معدودي قليل تنها گذاشتيد و گمان کرديد آن حضرت کشته شده و اينکه معصيت بزرگ را مرتکب شديد که هم بطمع غنائم گردنه را خالي گذاشتيد تا دشمن بر شما چيره شود و هم فرار از زحف نموديد وَ تَنازَعتُم و بين خود اختلاف انداختيد، بعضي گفتند برگرديم بدين اولي، و بعضي گفتند از کفار امام بگيريم و بعضي گفتند استقامت کنيم تا کشته شويم. في الامر در کار جنگ و دفع دشمن.
وَ عَصَيتُم و معصيت کرديد و مطابق دستور الهي و فرمان رسول رفتار نکرديد که فرمود عقبه را خالي نگذاريد و فرار از زحف نکنيد و مسلمانان را بکشتن ندهيد و کفار را بر خود چيره نکنيد و رسول را تنها نگذاريد.
مِن بَعدِ ما أَراکُم ما تُحِبُّون‌َ با اينکه مشاهده کرديد و خداوند بشما نماياند آنچه را که وعده فرموده بود و از او ميخواستيد هم استفاده مادي غنائم دار الحرب و هم استفاده ديني از غلبه بر کفار.
مِنکُم مَن يُرِيدُ الدُّنيا من تبعيضيه، يعني بعض شما مقصود و منظور و مطلوب آنان از جهاد با کفار همان ماليت دنيا و غنيمت بود خداوند بمقصودتان نائل فرمود.
وَ مِنکُم مَن يُرِيدُ الآخِرَةَ از ترويج دين و اعلاء کلمه اسلام و سرکوبي
جلد 4 - صفحه 395
کفار و مثوبات مترتبه بر جهاد.
ثُم‌َّ صَرَفَکُم عَنهُم لِيَبتَلِيَکُم پس از ارائه آنچه ميخواستيد خداوند براي امتحان شما، شما را از آنها منصرف فرمود و عقب‌نشيني کرديد تا مجاهدين حقيقي که براي خدا جهاد ميکردند با مجاهدين مادي که براي استفاده جهاد نمودند از هم ممتاز شوند، مقام علي امير المؤمنين عليه السّلام و مقام منافقين بر مردم و بر خود آنها معلوم گردد.
وَ لَقَد عَفا عَنکُم چون امتحان شديد خداوند از اينکه معاصي بزرگ شما را عفو فرمود و الّا مستحق نزول عذاب ميشديد چنانچه در امم سالفه موقعي که مخالفت انبياء خود نمودند مورد عذابهاي سخت واقع شدند، و اينکه عفو الهي نه براي عنايت بمنافقين باشد آنها اگر در دنيا هم گرفتار نشوند در آخرت معذّب خواهند بود بلکه عفو الهي بر اينکه بود که اگر عذاب نازل ميشد مؤمنين هم از بين ميرفتند.
وَ اللّه‌ُ ذُو فَضل‌ٍ عَلَي المُؤمِنِين‌َ و بواسطه اينکه تفضّل خدا از سر تقصيرشان در گذشت و به پاداش عملشان نپرداخت.